Εποχή του Λίθου

Σ116

Γεωγραφικό πλαίσιο

πρώτες  νεολιθικές κοινωνίες του Αιγαίου,

Κατά τη μεταβαση από μεσολιθ. τοποθετήτουμε τη διαδικασία αυτή σε έναν κόσμο εξαιρετικό από κάθε άποψη, έναν κόσμο

·        από παρθένα εδάφη και νησιά, καλυμμένα από δάση σ’ όλη
τους την έκταση,

·        εκτός από στενές λωρίδες όπως οι θαλάσσιες και λιμναίες όχθες και οι μεγάλες κοίτες των ποταμών.

 η εξέλιξη του τοπίου γίνεται πεδίο συνθέτων αλληλεπιδράσεων όπου παρεμβαίνουν

·   από τη μία οι ιδιαίτεροι χαρακτήρες των τοπικών δασικών χώρων και

·   από την άλλη το άνισο βάρος των κοινοτήτων που είναι διασπαρμένες
στον αιγαιακό χώρο.

Οι κοινότητες αυτές,

·        ολιγάριθμες ακόμη και

·         με περιορισμένο εργαλειακό εξοπλισμό,

·         έχουν να αντιμετωπίσουν και να εκμεταλλευτούν ένα δασικό χώρο που οι πόροι του είναι ακόμη άθικτοι (

–         θηράματα·

–          είδη φυτών

που εξασφαλίζουν τους καρπούς, τους σπόρους,

τη θρεπτική ενέργεια,

την εύκολη επεξεργασία  πλούσια και εύκολα καλλιεργήσιμα εδάφη).

εδώ γραψε δερμιτζακη

1.     Οι πόροι αυτοί, ωστόσο, όπως και

2.      η αντίσταση του δάσους στην αποψίλωση και

3.      η ικανότητα του να ανασυσταθεί μετά από υλοτομία,

διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή.

Πράγματι, οι πρώτες σημαντικές εξελίξεις στο αρχικό δασικό τοπίο εκδηλώνονται με μεγάλη χρονική διαφορά σε κάθε περιοχή

Στην ανατολική Μακεδονία,

για παράδειγμα, ή ύπαρξη των πρώτων νεολιθικών κοινωνιών επιβεβαιώνεται γύρω στο 5900-4800 π.Χ.

 Πρέπει να περιμένουμε ωστόσο την Πρώιμη Χαλκοκρατία για να καταγράψουμε μια σημαντική μεταβολή στη φυτική κάλυψη,

·         με την εξασθένιση των δρυμώνων,

·         τη σαφή ανάπτυξη ρεικίών[1] και

·         την πιθανή εμφάνιση λόχμης μεσογειακού τύπου.

·         την ίδια στιγμή αναπτύσσεται η οξυά

Επειδή βλέπουμε την ίδια στιγμή να αναπτύσσεται η οξυά, πιθανός δείκτης μεγαλύτερης ατμοσφαιρικής υγρασίας, συμπεραίνουμε ότι η υποχώρηση του δρυμώνα  οφείλεται μόνο στην ανάπτυξη της γεωργίας. Εδώ βαλε Ετ3

 

Η αύξηση της υγρασίας και μόνο θα μπορούσε άραγε να αποτελέσει έναν παράγοντα ευνοϊκό γi αυτή την ανάπτυξη;

Είναι όμως ο μόνος ευνοϊκός παράγοντας;

Η οξυά θα μπορούσε να είχε επωφεληθεί από τα ανοίγματα που δημιουργούσαν στα δάση οι γεωργοί και οι βοσκοί.

Βεβαιωμένα ίχνη γεωργικών δραστηριοτήτων παρατηρούνται μόνο

από τα μέσα ή το τέλος της Εποχής του Χαλκού (……..), όταν στο τοπίο προστίθεται

η ήμερη ελιά

·        που βρίσκεται εδώ στο όριο της επικράτειας της.

·        Εξαφανίζεται (ήμερη ελιά) στη συν/χεια

·         και τη θέση της παίρνουν, στο τέλος της περιόδου, το δάσος βαλανιδιάς και η μακία.

·        Επανεμφανίζεται πάλι και S117διατηρείται σε όλο το πρώτο μέρος της lης χιλιετίας π.Χ.

Αυτό που χαρακτηρίζει συνεπώς τα τοπία της περιοχής

·         είναι η πολύ μεγάλη αδράνεια[2] τους απέναντι στη νεολιθική γεωργία. Η αδράνεια αυτή πρέπει να μας κάνει πιο επιφυλακτικούς όσον αφορά την

1.       αποτελεσματικότητα των νεολιΘικών τεχνικών,

2.       αύξηση του πληθυσμού

3.       σταθερότητα των κοινοτήτων.

Στη βόρεια Ελλάδα

πάντοτε κοντά στα Γιαννιτσά   eik

·         έξω από την επικράτεια της ελιάς, από τις αρχές ήδη της 6ης χιλιετίας π.Χ.,

η θέση της Νέας Νικομήδειας

·          εισέρχεται σε μια πρώτη φάση κατοίκησης με κτηνοτροφία και καλλιέργειες (σιτάρι, κριθάρι, φακές, μπιζέλι), σε

·          τοπία όπου επικρατεί ο μικτός δρυμώνας και όπου τα έλη καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις.

·         Η φάση αυτή διακόπτεται από μια περίοδο αλλαγών που τα αποτελέσματά τους γίνονται αισθητα σε όλη την περιοχή (Σέρβια, Θεσσαλία).

Στις εσωτερικές λεκάνες που βρίσκονται πιο ψηλά apo giannitsα

(Βεγορίτιδα)

·         , όπου σημειώνεται μια άνθηση της οξυάς — όπως και

στους Φιλίππους

·         — γύρω στα 4.000 χρόνια πριν.

η επίδραση της γεωργίας εκδηλώνεται

1.       την ίδια εποχή με την υποχώρηση τοu δάσους,

2.       την ανάπτυξη της αρτεμισίας και

3.       την εμφάνιση των σιτηρών.

·         Στη συνέχεια, παρατηρείται μια πολύ αισθητή υποχώρηση των κωνοφόρων,

·         αύξηση των απογυμνωμένων περιοχών, των ποωδών και της μακίας με πουρνάρια.

9Þόταν κόβονται ή υποχωρουν το δασος ή βγαινουν άλλα δεντρα ή φυτρωνουν θαμνοικαι αυτό γίνεται με την εμφανιση του ανρωπινου παραγοντα και της γεωργιας

Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, οι ανοιχτοί χώροι παραμένουν περιορισμένοι

.

'Ετσι εξηγείται ότι, για τους Έλληνες των ιστορικών χρόνων, η βόρεια Ελλάδα αποτελούσε έναν ευλογημένο χώρο για τον εφοδιασμό σε ξυλεία οικοδομής.

 Το δάσος ήταν τότε σχεδόν παρθένο και θα παραμείνει έτσι μέχρι το Μεσαίωνα

Στην κεντρική και νότια Ελλάδα,

·         η εξέλιξη φαίνεται ότι υπήρξε πολύ διαφορετική.

Γύρω από τη λίμνη Κωπαΐδα(βοιωτία Στερεα Ελλαδα;;)

·         η υποβάθμιση του δάσους, αρχικά πολύ πιο ανοιχτού, είναι πιο πρώιμη[3].

·          Στη βλάστηση κυριαρχούν τα θαμνώδη είδη πολύ πριν εμφανιστεί η ελιά, εδώ επίσης για δύο ξεχωριστές περιόδους, που χωρίζονται από τους σκοτεινούς αιώνες.

Στη νότια 'Ηπειρο,

·         στο μικτό δάσος με Πουρνάρια και τοuρκοβαλανιδιές που επικρατεί μεταξύ 6.000 και 5.000 χρόνια πριν=4900-3900,

·         τα ίχνη των γεωργών καταγράφονται παράλληλα με την ανάπτυξη των ανοιχτών ζωνών

·          όπου ευδοκιμούν οι αρτεμισίες.

·         Η φάση αυτή προηγείται της απόθεσης ενός στρώματος στάχτης, ποu μπορεί να αποδοθεί είτε στην έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. είτε πιθανότερα σ' αυτή της Θήρας[4].

Οι ανθρώπινες επιδράσεις

 φαίνεται τότε να εξασθενούν σε δύο διαδοχικές φάσεις,

 που χωρίζονται από μια φάση υποχώρησης των δένδρων — η οποία αντιστοιχεί με την κλασική περίοδο — πριν από την τελική αποψίλωση.

Κρήτη

 από την 8η χιλιετία πριν=6ηπΧ από την εποχή μας,

·         ο μεσογειακός δρυμώνας είχε υποχωρήσει μπροστά σε μια πολύ ανοιχτή βλάστηση με πολλά ποώδη είδη, προτού ξανακερδίσει έδαφος γύρω στα 7.300 χρόνια πριν,

·          και στη συνέχεια, παραχωρήσει οριστικά τη θέση της σε μια βλάστηση χωρίς πολλές δασοφυτείες.

 Οφείλουμε έτσι να συγκρατήσουμε, όσον αφορά το νότιο τμήμα της αιγαιακής λεκάνης κατά τη 2η χιλιετία π.Χ., την εικόνα των απογυμνωμένων σε μεγάλο βαθμό πλαγιών, κάτω από την προφανή επίδραση των γεωργικών δραστηριοτήτων, της καλλιέργειας και της κτηνοτροφίας.

 Οι τοιχογραφίες του Ακρωτηρίου της Θήρας, καταχωμένες κάτω από τις
στάχτες της έκρηξης, ανήκουν στην ίδια περίοδο[5]. Μία από
τις πλέον ενδιαφέρουσες για το γεωγράφο παριστάνει

 μια παράκτια πόλη, σ' ένα τοπίο όπου κυριαρχούν βουνά και τα διατρέχουν κοπάδια και βοσκοί, ενώ πάνω στις κορυφές διακρίνονται άλση όπου χοροπηδούν
άγρια ζώα. Εντέλει, αν πρόκειται για ένα καλλιτεχνικό έργο, η εικόνα του
τοπίου αυτού που δύσκολα ταυτίζεται φαίνεται ότι εναρμονίζεται θαυμάσια
με την πραγματικότητα των σύγχρονων τοπίων της περιοχής. Το

κεντρικό ζωτικό τμήμα του Αιγαίου έχει ήδη δημιουργήσει, ανάλογα με τις τεχνικές δυνατότητες και τις οργανωτικές του ικανότητες, «έναν ολοκληρωμένο κόσμο», σύμφωνα με την καθιερωμένη έκφραση. Κατανάλωσε ένα μεγάλο μέρος από τους φυσικούς οικολογικούς πόρους που είχαν δημιουργηθεί στη διάρκεια της προηγούμενης περιόδου των δασών και διαμόρφωσε τοπία που δεν έχουν καμία σχέση πλέον με αυτά των πρώτων χιλιετιών του μεσοπαγετώδους.

 

.

, S119

Β. ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

είμαστε κάπως επιφυλακτικοί σχετικά με τις μεθόδους

που χρησιμοποιούνται γενικά για να φθάσει κανείς στους συνήθεις συγχρονισμούς

ή για να ερμηνεύσει τις ραδιοχρονολογήσεις, δώσαμε στους πίνακες αυτούς, και

ιδιαίτερα για τις παλαιότερες εποχές, ένα σχετικά σχηματικό περιεχόμενο.

Η απόλυτη χρονολόγηση θέτει, όπως είναι φυσικό, πολύ περισσότερα προβλήματα

από τη σχετική χρονολόγηση. Οι χρονολογίες που προτείνονται εδώ - και στα

κείμενα που ακολουθούν - πρέπει λοιπόν να θεωρούνται απλώς ως ενδεικτικές και να

χρησιμοποιούνται συμβατικά. Υπόκεινται επιπλέον σε αναθεώρηση, όπως δείχνουν τα δύο παραδείγματα που ακολουθούν.

α) Η χρονολόγηση της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας[6].
Σύμφωνα με τη σχετική χρονολόγηση, η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας τοποθετείται στη μεταβατική φάση της ΥΜIΑ/ΥΕΙ-ΥΜIΒ/ΥΕ I I Α και οι παραδοσιακές συγκριτικές χρονολογίες τοποθετούν αυτή τη μετά- βαση γύρω στο 1500 π.Χ. Μια σειρά  ραδιοχρονολογήσεων, ωστόσο, δίνουν ένα μέσο αποτέλεσμα 3.290+74 χρόνια πριν, δηλαδή ανάλογα με τα συστήματα διόρθωσης:

μεταξύ 1680 και 1600 (με πιθανότητα 68%)
1710 και 1570 (με πιθανότητα 95%)
ή μεταξύ, 1620 και 1525 (με πιθανότητα 68%)

1670 και 1520 (με μια πιθανότητα 95%).

s122

Επιπλέον, οι δενδροχρονολογικές παρατηρήσεις οδηγούν στη χρονολογία 1628-1626 και τα καρότα που λήφθηκαν στη Γροιλανδία μαρτυρούν μια απόθεση ηφαιστειακής στάχτης γύρω στο Ι644±20 π.Χ. Με βάση όλα αυτά τα στοιχεία, θα έπρεπε να τοποθετήσουμε την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας στο τρίτο τέταρτο του 17ου αιώνα και να ανεβάσουμε την αρχή της ΥΜ I γύρω στο 1650 η και γύρω στο 1700 (βλ. σελ. 390).

β) H αιγυπτιακή απόλυτη χρονολόγηση.

Φαίνεται να υπάρχει σήμερα ομοφωνία σχετικά με τις αιγυπτιακές χρονολογίες από την ενθρόνιση του Τούθμωση Γ' (1479) και μετά, αλλά μεγάλες διαφωνίες  παραμένουν όσον αφορά την αρχή της 18ης δυναστείας (1550, 1539, ή ακόμη1530) και περισσότερο ακόμη το Μέσο Βασίλειο (αρχή της 12ης δυναστείας το 1979 ή το 1937) και την Πρώτη Μεταβατική Περίοδο. Οι απόλυτες χρονολογίες που προτείνουμε (υψηλή         χρονολογία του Κitchen Κ., [39], σ.         37-55) υπόκεινται επομένως σε αναθεωρήσεις.

γ) Η τοποθέτηση της ΥΕ/ΥΜ ΙΙΙ Α 2 φάσης σε σχέση με την αιγυπτιακη χρονολόγηση.

Παραδοσιακά, η ΥΕ ΙΙΙ Α2 τοποθετείται μεταξύ 1375 και 1325

λόγω της παρουσίας κεραμικής της ΥΕ ΙΙΙ Α2 στην Τελ ελ-Αμάρνα, που υπήρξε πρωτεύουσα της Αιγύπτου κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αμένοφη Δ'-Ακενατών (1352-1336) και στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Τουταγχαμών (1336-1327).       Βρέθηκαν όμως και μερικά θραύσματα αγγείων ΥΕ ΙΙΙ Β ρυθμού, τα οποία μπορούν να σημαίνουν, είτε ότι ο ρυθμός αυτός είχε ήδη ξεκινήσει στην Ελλάδα πριν εγκαταλείψει ο Τουταγχαμών την Αμάρνα, είτε ότι η κατοίκηση της Αμάρνα συνεχίστηκε και μετά την αναχώρηση της αυλής Στην πρώτη υπόθεση, η αρχή της ΥΕ ΙΙΙ Β φάσης Θα μπορούσε να τοποθετηθεί μερικά χρόνια νωρίτερα. Στη δεύτερη, ο συγχρονισμός μεταξύ του ΥΕ ΙΙΙ Α2 ρυθμού και της αμαρνανής εποχής Θα έχανε ένα μεγάλο μέρος της αξίας του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ I

ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Οι πηγές

Για τη σκιαγράφηση των αρχαιότερων φάσεων της ανθρώπινης εγκατάστασης στο χώρο του Αιγαίου και της Βαλκανικής διαθέτουμε μόνο αρχαιολογικά δεδομένα.

·         Προέρχονται είτε από επιφανειακές έρευνες,(tha mporoyse na einai spilaio?)

·          είτε από ανασκαφές - και κυρίως από τις λίγες που έχουν δημοσιευτεί, σε αναλογία με τον τεράστιο αριθμό αυτών που έχουν πραγματοποιηθεί – και προϋποθέτουν μια  ερμηνεία από την πλευρά του αρχαιολόγου και του ιστορικού. Αυτή η ερμηνεία όμως, πρέπει να το τονίσουμε από την αρχή, δεν μπορεί να είναι παρά αποσπασματική και εν μέρει μόνο ακριβής. Η απουσία κειμένων, πράγματι, αφήνει το πεδίο ελεύθερο για κάθε υπόθεση, από την πιο λογική, μέχρι την πιο εξωπραγματική. Και θα δούμε, στην πορεία, με ποιά μέσα, ανεπαρκή πάντοτε, μπορούμε να διορθώσουμε αυτή την κατάσταση.

Τα ίδια τα αρχαιολογικά, δεδομένα, ωστόσο, είναι πολύ άνισα κατανεμημένα.

 Κατ' αρχήν, όσον αφορά το χρόνο:

·         στην Παλαιολιθική περίοδο είναι πολύ σπάνια,

·         στις πρώτες φάσεις της Νεολιθικής είναι επίσης σπάνια,

·         ενώ είναι πάρα  πολλά στη Νεώτερη Νεολιθική.

Ο άνισος καταμερισμός είναι και γεωγραφικός όσον αφορά τη Νεολιθική περίοδο,

περιοχές όπως η

–         Κρήτη, η Αργολίδα και κυρίως η Μακεδονία, η Θράκη και η Θεσσαλία παρέχουν τα σημαντικότερα από τα διαθέσιμα στοιχεία, ενώ

–         οι  άλλες είναι λιγότερο ή ελάχιστα γνωστές.

Σ' αυτό προστίθεται ακόμη μια θεματική ανισότητα: για την Παλαιολιθική και τη Νεολιθική περίοδο, η πλειονότητα των γνωστών θέσεων αποτελείται από οικιστικές εγκαταστάσεις, ενώ ένας μικρός μόνον αριθμός τάφων μας είναι γνωστός

Η παλαιολιθική εποχή

 s126 Η ανθρώπινη κατοίκηση στο χώρο του Αιγαίου και της Βαλκανικής

·         αρχίζει ίσως στην Αρχαιότερη Παλαιολιθική, (qqq;;;;;;;;)

·         αλλά προς το παρόν μπο­ρούμε να αποδώσουμε σ' αυτή την περίοδο μόνο μερικά επιφανειακά ευρήματα

1.       τα αμφιλεγόμενα του σπηλαίου των Πετραλώνων στη Χαλκι­δική και

2.        τα κατώτερα στρώματα του σπηλαίου του Υαrimburgαz στην Ανατολική Θράκη[7].

 Αντίθετα, στη Μέση Παλαιολιθική περίοδο (44.000-35.000 χρόνια πριν),

·         η ανθρώπινη εγκατάσταση βεβαιώνεται σαφώς στη Θεσσαλία

Καί κυρίως

·         στην Ηλεία και την

·         'Ηπειρο.

Από τη Νεώτερη Παλαιολιθική (26.000-10.000 χρόνια πριν)

·         ίχνη κατοίκησης είναι γνωστά στις ίδιες περιοχές αλλά

·          και στην Αργολίδα Φράγχθι),

·         πιθανόν Καl στη Μάνη,

·         στα νησιά του Ιονίου και

·         την Εύβοια.

Η παγετώδης περίοδος της Würm (…..ετος)

·         προκάλεσε το σχηματισμό παγετώνων στην Πίνδο,

·         ενώ η στάθμη της θάλασσας υποχώρησε κατά 100 μέτρα περίπου χαμηλό­τερα από το σημερινό της επίπεδο, γεγονός που προκάλεσε την ανάδυση πολυάριθμων τμημάτων ξηράς.

·         Μετά από πολλές ανακατατάξεις, το τέλος της περιόδου σημαδεύεται από ένα πολύ ψυχρό Καl ξηρό κλίμα, που προκαλεί νέα επέκταση της στέππας και υποχώρηση του δάσους. (περίοδος;;;)

·         Οι ελάχιστες ανασκαφές και

·         ο μικρός αριθμός των γνωστών θέσεων

εμποδίζουν την ακριβή σκιαγράφηση του τρόπου ζωής των παλαιολιθικών πληθυσμών.

Ο ημινομαδισμός που επικρατεί σε άλλες περιοχές αντικαθί­σταται ίσως εδώ από την εποχιακή μετανάστευση.

Τα σπήλαια και οι βραχοσκεπές, διαμορφωμένα μερικές, φορές, δεν είναι πάντως τα μοναδικά ενδιαιτήματα:

οι υπαίθριοι καταυλισμοί είναι αρκετοί από τη Μέση Παλαιολιθική περίοδο και μετά. Η μοναδική μαρτυρία προέρχεται από το σπήλαιο στη θέση Απήδημα της Μάνης, οπου βρέθηκε, σε κοιλότητα του βράχου, η ταφή μιας γυναίκας σε συνεσταλμένη στάση, κτερισμένη με οστέινα εργαλεία.

Η διατροφή βασίζεται στην

·         τροφοσυλλογή: περιλαμβάνει

1.       άγρια δημητριακά, όπως βρώμη και κριθάρι.

2.       όσπρια, όπως φαΚές και αρακά, και

3.        καρπούς, όπως φυστίκια και αμύγδαλα.

·         το κυνήγι. Τα θηράματα είναι Κατ' αρχήν τα

1.       ελαφοειδή (ελάφι, αντιλόπη, ζαρκάδι, αντιλόπη sαigα) και ο

2.        λαγός,

3.       ο αίγαγρος — κυρίως στις νότιες περιοχές —,

4.       το άγριο άλογο,

5.       το άγριο βόδι και το

6.        αγριογούρουνο, αλλά Καί

7.       τα πουλιά.

·         Ασκείται επίσης η αλιεία, καθώς και η συλλογή οστρέων.

Η λιθοτεχνία

έχει συχνά. χαρα­κτηριστεί ως άτυπη, μόνον επειδή δεν έχει ακόμη μελετηθεί αρκετά και δεν ταξινομείται εύκολα στα τυπολογικά συστήματα που ισχύουν στη δυτϊκή Ευρώπη.

 Εκείνη της Μέσης Παλαιολιθικής περιλαμβάνει s128

·         μια κλασική μουστιαία[8] φάση, όπου κυριαρχούν οι αιχμές και τα ξέστρα και όπου τα εργαλεία κατασκευάζονται με τη μέθοδο απόκρουσης Levallois,

 wikiped

·         «μικρομουστιαία[9]» φάση, στη διάρκεια της οποίας τα εργαλεία πληθαίνουν και είναι μικρότερα.

Στη Νεώτερη Παλαιολιθική, (;;;;;)        εικονες

τα ξέστρα Και οι «στομωμένες» λεπίδες είναι κοινά,       

αλλά οι γλυφίδες και τα τρυπάνια σπανίζουν.

Υπάρχουν κάποιες αβέβαιες αναλογίες με τη λιθοτεχνία της γραβέττιας φάσης= της δυτικής Ευρώπης:

μια ύστερη παραλλαγή με μικρολίθους και μικρογλυφίδες διαπιστώνεται

στην 'Ηπειρο και

 στο Φράγχθι.  

Λίγα είναι τα οστέινα εργαλεία και περιορίζονται προς το παρόν σε μερικές αιχμές. Μερικά περίαπτα[10] από δόντι ελαφιού αποτελούν τα μοναδικά κοσμήματα.

 Τέλος, η παρουσία sτο Φράγχθι οψιανού από τη Μήλο αποδεικνύει μάλλον την ύπαρξη της ναυτιλίας ήδη από την 11^η χιλιετία.

Μεσολιθική εποχή

Ο αμφιλεγόμενος χαρακτήρας μερικών ευρημάτων στη Θεσσαλία και την Κύθνο δημιούργησε για καιρό αμφιβολίες σχετικά με την ανθρώπινη παρουσία αυτή την εποχή. Οι ανακαλύψεις στο Σιδάρι της Κέρκυρας και οι ανασκαφές στο ΦράγχΘι της Αργολίδας δεν αφήνουν σήμερα πλέον καμιά αμφιβολία και παρέχουν μερικές ενδείξεις σχετικά με την εξέλιξη του τρόπου ζωής. Στη διάρκεια των δύο φάσεων που διακρίνονται και που αντιστοιχούν στη 10η και 9η χιλιετία πριν από την εποχή μας, (ετος)

η αλιεία φαίνεται να παίζει σημαντικότερο ρόλο από το κυνήγι, ενώ μερικές ενδείξεις μας οδηγούν στη σκέψη ότι μπορεί να υπήρχαν ήδη γεωργικές δραστηριότητες.

 Η λιθοτεχνία, που σε ένα πρώτο στάδιο περιλαμβάνει κυρίως

·         λεπίδες με πλάτη,

·         οδοντωτά και μικρά ξέστρα,

 χαρακτηρίζεται στη συνέχεια από μια

επιστροφή στα μικρολιθικά εργαλεία.

 Η παρουσία οψιανού από τη Μήλο επιβεβαιώνει πλήρως, αυτή τη φορά, την ύπαρξη της ναυτιλίας όπως και στην  υπόλοιπη Ευρώπη.

Τοπικες παραλλαγες – χρονολογική ακολουθία

Για τη Νεολιθική περίοδο διαθέτουμε σχετικά ισχυρές στρωματογραφικές ακολουθίες στην

·         Κρήτη   (Κνωσός),

·         στην Αργολίδα (Φράγχθι, Λέρνα),

·         στη Θεσσαλία και

·          τη Θράκη (Σιταγροί, Ντικιλί-Τας, Καrαnονο).

 s1291. Η «ΝΕΟΛΙθΟΠΟΙΗΣΗ» ΚΑΙ Η «ΑΚΕΡΑΜΙΚΗ» ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ

Το πρόβλημα

Πολύ έντονη αντίθεση υπάρχει μεταξύ των φαινομένων που παρατηρούνται στην Εγγύς Ανατολή και στα Βαλκάνια. Πράγματι, στην Εγγύς Ανατολή, οι πρόσφατες έρευνες απέδειξαν το αδόκιμο του όρου «νεολιΘική επανάσταση» που διατύπωσε ο Childe στο παρελθόν και μπορούμε σήμερα να μιλούμε μάλλον για μια αργή και προοδευτική διαδικασία, της οποίας οι διάφορες φάσεις εξελίχθηκαν πρώτα, από τη 10η ώς την 6^η χιλιετία, στην Εύφορη Ημισέληνο:

·         δημιουργία των πρώτων συνοικισμών,

·          στη συνέχεια εξημέρωση φυτών και ζώων

·          και αργότερα εμφάνιση νέων τεχνικών όπως η λείανση της πέτρας και το πλάσιμο της κεραμικής.

Αντίθετα, στο Αιγαίο και στη Βαλκανική, όπως άλλωστε και στην υπόλοιπη Ευρώπη,

·         δεν γνωρίζουμε καμιά θέση ή στρώμα που να αντιστοιχεί σε τέτοιες μεταβατικές φάσεις. Από τη στιγμή που δημιουργούν τα πρώτα τους χωριά,

·         --όλες οι ανθρώπινες ομάδες φαίνεται να κατέχούν ήδη τα χαρακτηριστικά επιτεύγματα της Νεολιθικής:

–         μόνιμους οικισμούς,

–          τροφοπαραγωγική οικονομία,

–          τεχνικές του λειασμένου λίθου και

–         της κεραμικής.

Επειδή άλλωστε αυτά τα επιτεύγματα τοποθετούνται σε περιόδους μεταγενέστερες από αυτές που προσδιορίστηκαν για την Εγγύς Ανατολή, είναι δύσκολο να αποφύγουμε το συμπέρασμα ότι οι τεχνικές αυτές γεννήθηκαν εκεί και ότι διαδόθηκαν υπό αυτόχθονες πληθυσμούς που, σε πρώτο στάδιο, εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλία και στις γειτονικές περιοχές[11].

Τα δεδομένα

Οι πρώτοι νεολιθικοί οικισμοί του Αιγαίου και της Βαλκανικής παρουσιάζουν πάντως πρωτότυπα χαρακτηριστικά γνωρίσματα.

1.       Αν και είναι εγκατεστημένοι, όπως και στην Εγγύς Ανατολή, στο σημείο επαφής διαφορετικών οικολογικών περιβαλλόντων τα οποία, με την απαρχή της οικονομικής διαφοροποίησης, εκμεταλλεύεται καλύτερα ο άνθρωπος,

στο Αιγαίο, ωστόσο, καθοριστικό ρόλο παίζουν η θέση του οικισμού κοντά σε

·         S130πηγές και,

·         σε πολλές περιοχές, η επέκταση του δάσους.

2.       Οι διαστάσεις τους ποικίλλουν:

·         σε ορισμένες περιπτώσεις κερδίζουν σε μέγεθος,

·         σε άλλες πάλι χάνουν,

·          πιο συχνά όμως παραμένουν σταθερές και αρκετά περιορι­σμένες σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής περιόδου.

3.       Νέο γεγονός αποτε­λεί η εμφάνιση, δίπλα στις καλύβες, που ανάγονται στο παρελθόν, κανονι­κών Κτίστων σπιτιών, κατασκευασμένων, ανάλογα με την περιοχή, από ωμή πλίνθο ή αχνρολάσπη.

4.       Από αυτή τη στιγμή, οι πληθυσμοί ασκούν τη γεωργία και την κτηνοτροφία..

Ενώ οι προκάτοχοί τους γνώριζαν  μόνο τα άγρια δημητριακά και

 χρησιμοποιούσαν τα δρεπάνια τους και για άλλες χρήσεις,

αυτοί καλλιεργούν στο εξής το σιτάρι, το κριθάρι και ορισμένα οπωροκηπευτικά

Και ενώ οι προκάτοχοί τους αρκούνταν στο κυνήγι, αυτοί βρίσκονται ήδη στο δρόμο της εξημέρωσης του αιγοπρόβα­του, του βοδιού και τοu χώρου.

Κατέχουν την τεχνική του ψημένου πηλού, αλλά παραμένει ανεξακρίβωτο σε ποιά συγκεκριμένη στιγμή την επεκτείνουν στην κεραμική: στη δεκαετία τον .60, είχε γίνει παραδεκτό ότι το έκαναν μετά από μια «ακεραμική» φάση, δηλαδή κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική. Επισημάνθηκε όμως πρόσφατα ότι τα υποτιθέμενα «ακεραμικά» στρώματα περιείχαν ήδη μικρή ποσότητα κεραμικής.

'Οπως και να έχουν τα πράγματα. αυτή η πρώτη κεραμική δεν δηλώνει κάποιο δοκιμαστικό στάδιο και διαθέτει ήδη όλα τα χαρακτηριστικά που Θα διατηρήσει σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής.

.

.Aegeo

παλαιολ. Μεσολ	νεολ
	η εμφάνιση, δίπλα στις καλύβες, που ανάγονται στο παρελθόν, κανονι­κών Κτίστων σπιτιών, κατασκευασμένων, ανάλογα με την περιοχή, από ωμή πλίνθο ή αχνρολάσπη.
δεν γνώριζαν παρά μόνο τα άγρια δημητριακά	Από αυτή τη στιγμή, οι πληθυσμοί ασκούν τη γεωργία και την κτηνοτροφία
αρκούνταν στο κυνήγι	αυτοί βρίσκονται ήδη στο δρόμο της εξημέρωσης του αιγοπρόβα­του, του βοδιού και τοu χώρου
χρησιμοποιούσαν τα δρεπάνια τους και για άλλες χρήσεις	αυτοί καλλιεργούν στο εξής το σιτάρι, το κριθάρι και ορισμένα οπωροκηπευτικά
	Κατέχουν την τεχνική του ψημένου πηλού, αλλά παραμένει ανεξακρίβωτο σε ποιά συγκεκριμένη στιγμή την επεκτείνουν στην κεραμική τα υποτιθέμενα «ακεραμικά» στρώματα περιείχαν ήδη μικρή ποσότητα κεραμικής

Ερμηνεία και χρονολογία

Φαινόμενα διάδοσης από την Εγγύς Ανατολή, με ή χωρίς μετακίνηση πληΘυσμών. ή ακόμη απλής συγγένειας, μπορούν πιθανώς να εξηγήσουν την εμφάνίση της οικοδόμησης πλίνθους στο μεγαλύτερο τμήμα του Αιγαίου. Πρόκειται  για μια τεχνική ανατολικού τύπου και, πιο συγκεκριμένα, στην παραλλαγή που περιλαμβάνει τη λίθινη κρηπίδα, λεβαντο-ανατολίτικου τύπου.  eik

Το ίδιο ισχύει για την εισαγωγή, στην ευρύ­τερη Βαλκανιkή. τον ψημένου πηλού για την κατασκευή των σκευών, για την εισαγωγή ορισμένων καλλιεργημένων δημητριακών- μονόκοκκο και μαλακό σιτάρι; - που δεν φαίνεται να προϋπήρχαν στην Ευρώπη σε άγρια μορφή και για την εισαγωγή των εξημερωμένων αιγοπροβάτων, για τα οποία φαίνεται να ισχύει το ίδιο.

Αντίθετα, άλλα στοιχεία, όπως

1. η χρήση του αχυροπηλού στη Μακεδονία και τη Βαλκανική. καθώς και
2. η ύπαρξη απλών τύπων σπιτιών στις ίδιες περιοχές,

 δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να προέρχονται από την Εγγύς Ανατολή. Το ίδιο ισχύει πιθανώς για την παρουσία ορισμένων καλλιεργημένων ειδών δημητριακών -- s131δίκοκκο σιτάρι και κριθάρι –

καθώς και την εκτροφή τον βοδιού και του χοίρου, τα οποία μπορεί να εξημερώθηκαν επιτόπου, εφόσον οι άγριοι πρόγονοί τους ζουν ακόμη στην Ευρώπη. Μπορούμε λοιπόν να προτείνουμε δύο λύσεις:

·         είτε μια εξέλιξη τοπικού χαρακτήρα,

·         είτε μια διάδοση από την κεντρική ή την ανατολική Ευρώπη.

 Οι σπάνιες χρονολογήσεις που διαθέτουμε για τα «ακεραμικά» στρώματα κυμαίνονται μεταξύ 8.000 και 7.500 χρόνια πριν, δηλαδή μάλλον ανάμεσα στο 6900 και 6400 π.Χ. Οι χρονολογήσεις αυτές κρίνονται υπερβολικά πρώιμες, ιδιαίτερα από αυτούς που πιστεύουν ότι η «νεολιθοποίηση» της Βαλκανικής είναι αποτέλεσμα ενός φαινομένου διάδοσης από την Εγγύς Ανατολή

ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΝΕΟΛΙθΙΚΗ

Η διάκριση μεταξύ των δύο φάσεων βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην κεραμική.

H Αρχαιότερη Νεολιθική: 6600 και 5800 π.Χ.

Στρωματογραφικός προσδιορισμός και χρονολόγηση

Στην Κρήτη (Κνωσός),

η φάση χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία

·         των εγχάρακτων και

·         ιδιαίτερα των στιγμωτών διακοσμήσεων, με λευκή ή κόκκινη ένθετη ύλη και από την παρουσία μεγάλων ορθογώνιων πιάτων(Αρχαιότερη Νεολιθική ΙΙ). Ετος

·          Η αυλακωτή διακόσμηση, που Θα είναι συνήθης στη Μέση Νεολιθική, εμφανίζεται στο τέλος της περιόδου

Στην Πελοπόννησο (Λέρνα, Φράγχθι, Νεμέα, Κόρινθος),

 συναντάται μόνο προς το τέλος της φάσης μια ποικιλόχρωμη κεραμική, η λεγόμενη «διαφορόχρωμη κεραμική», με γραπτή διακόσμηση κόκκινου χρώματος.

Τα χαρακτηριστικά σχήματα είναι οι ημισφαιρικοί σκύφοι και αυτοί με προφίλ σε σχήμα U.

Στην κεντρική Ελλάδα,

 απαντούν αγγεία με γραπτή διακόσμηση

·         λευκού (Νέα Μάκρη) ή

·         κόκκινου χρώματος (Δραχμάνι-Ελάτεια).

Στη Θεσσαλία (Πρόδρομος, Αχίλλειον, Οτζάκι)

και στα

νότια της κεντρικής Μακεδονίας (Νέα Νικομήδεια),

1.       η πρώτη φάση, που ονομάζεται «Αρχαιότερη Κεραμική», έδωσε μια κεραμική χωρίς διακόσμηση, ενώ

2.       η επόμενη φάση, η λεγόμενη Πρωτο-Σέσκλο, χαρακτηρίζεται

από μια γραπτή

·         κόκκινη ή

·         λευκή διακόσμηση

(εικ. 9 α-β).

Τα σχήματα των σκύφων είναι ανάλογα με αυτά της Πελοποννήσου.

Η σκοτεινόχρωμη διακόσμηση που επιτυγχάνεται με τη διαφοροποιημένη όπτηση (black-topped, μελανο s132στεφής) συναντάται μόνο στον Πρόδρομο.

3.       Στο τέλος της περιόδου, κυριαρχεί η εγχάρακτη διακόσμηση,

a)      κατ'αρχήν με την εμπίεστη τεχνική (impresso wαre της Αρχαιότερης φάσης Μαγουλίτσα) και

μετά με την τεχνική των στιγμωτών γραμμών που επιτυγχάνονται με τη βοήθεια χτένας ή κοχυλιού (cardium ware

·         της Νεώτερης φάσης  Μαγουλίτσα και

·          αγγεία «διακοσμημένα με κάρδιο» που συναντώνται στη Μακεδονία και την 'Ηπειρο,

·         καθώς και γύρω από την Αδριατική και τη δυτική Μεσόγειο).

Στο βόρειο τμήμα της κεντρικής Μακεδονίας,

που ανήκει στην περιοχή του πολιτισμού του Stαrčevo,

·        η κεραμική  της φάσης χαρακτηρίζεται κατ' αρχήν από γραπτή διακόσμηση λευκού  χρώματος σε κόκκινο βάθος (Αnza Ι και

·         στη συνέχεια καστανού σε κόκκινο (Αnza ΙΙ και ΙΙΙ).

·        Χαρακτηριστικοί είναι επίσης οι σκύφοι με σχεδόν κλειστά τοιχώματα.

 Στη δυτική Βουλγαρία, συναντούμε

·         γραπτή κεραμική με σκοτεινή και κόκκινη διακόσμηση.. καθώς και

·         αγγεία με γραπτή λευκή κόσμηση.

Στη βόρεια Θράκη (εικ. 8 δ-ε),

κυριαρχούν

·         τα αγγεία με λευκή κόσμηση σε

1)      καστανή ή

2)      κόκκινη επιφάνεια,

·          οι σχεδόν κλειστοί σκύφοι και τα μεγάλα κύπελλα (φάσεις Κaranονο I και Azmak), καθώς και

·          η αυλακωτή διακόσμηση (Κaranονο ΙΙ

 Οι γνωστές χρονολογήσεις κυμαίνονται κυρίως μεταξύ 7.700 και 6.900 χρόνια. πριν και αντιστοιχούν, μετά από την κατάλληλη διόρθωση, σε χρονολογίες μεταξύ 6600 και 5800 π.Χ.

H Μέση Νεολιθική:

Στρωματογραφικός προσδιορισμός και χρονολόγηση

Στην Κρήτη Κνωσό:

·         επικρατούν πάντοτε τα εγχάρακτα αγγεία ενώ τα στιγμωτά υποχωρούν.

·          Η αυλακωτή διακόσμηση, τυπική της περιόδου, καλύπτει την εξωτερική επιφάνεια των αγγείων.

·          Οι τροπιδωτές φιάλες και οι ημισφαιρικές κουτάλες είναι επίσης χαρακτηριστικά σχήματα.

Στην Πελοπόννησο (Ασέα, Λέρνα, Φράγχθι):

η τεχνική των πρωτοβερνικωτών αγγείων  [12]

·         που έχει ως βασικό γνώρισμα τη σκοτεινή και στιλπνή επιφάνεια. με μεταλλική όψη,

·         συναντάται συνήθως σε αμφίκυρτα σχήματα.

·         Αυτή η κεραμική φέρει κατ' αρχήν γραπτή καστανόχρωμη διακόσμηση και στη συνέχεια μελανότεφρη (εικ. 9 γ).

·          Οι πλαστικές διακοσμήσεις είναι συχνές στην αρχή της περιόδου,

·          ενώ οι στιλβωτές [13] εμφανίζονται προς το τέλος.

Στην κεντρική Ελλάδα (Δραχμάνι-Ελάτεια, Χαιρώνεια),

όπου απαντούν s133

·         επίσης αμφίκυρτα σχήματα,

·          τα αγγεία φέρουν ερυθρή διακόσμηση σε ανοιχτόχρωμη επιφάνεια ή

·         , πιο σπάνια, μελανή διακόσμηση σε ερυθρή επιφάνεια (εικ. 9 δ-ε).

·         συναντάται επίσης η κεραμική με στιλβωτή διακόσμηση.

Στη Θεσσαλία, :

·         τα γραπτά αγγεία με ερυθρά ή καστανά κοσμήματα, σε λοξή συνήθως διάταξη, είναι τα πιο συνηθισμένα ([14]).

·          Πιο σπάνια είναι τα αγγεία με λευκή ή τεφρή διακόσμηση, που εμφανίζονται κάπως αργότερα.

·         Τα αγγεία με ξεστή διακόσμηση και ερυθρά κοσμήματα συναντώνται σε διάφορες τοπικές παραλλαγές (Λιανοκλάδι, Τσαγγλί, Τσαπόχα).

Στη βόρεια κεντρική Μακεδονία (Anza IV),

·         τα αμφίκυρτα σχήματα και

·          οι γραπτές διακοσμήσεις

ακολουθούν την παράδοση της Αρχαιότερης  Νεολιθικής,

·         ενώ εμφανίζονται και αγγεία με μελανό περιχείλωμα.

Στην ανατολική Μακεδονία (Σιταγροί I-ΙΙ, Ντικιλί-Τας) και

σΤη νότια Θράκη (Παραδημή),

·        η διακόσμηση με καστανά γραμμικά κοσμήματα (εικ. 8 στ), καθώς και

·        η αυλακωτή διακόσμηση, με τεθλασμένες γραμμές ή σπείρες,

εμφανίζονται σε

·         αμφικωνικά αγγεία και

·        σε αμφι-απιόσχημους πίθους,

                                      χαρακτηριστικά σχήματα της περιόδου-

·        τα αγγεία με μελανό χείλος είναι επίσης αρκετά διαδεδομένα.

Στη βόρεια Θράκη (Vesselinovo, KarαnovoΙΙΙ),

·        συναντάται κυρίως εγχάρακτη διακόσμηση-

τυπικά σχήματα της περιόδου

·        οι αμφίκυρτες φιάλες,

·         οι απιόσχημοι πρόχοι και

·        οι υψίποδες κύλικες

 Οι λαβές με απόφυση, τέλος, χαρακτηρίζουν τη Μέση Νεολιθική στη Θράκη.

Οι ραδιοχρονολογήσεις, που όλο πληθαίνουν, τοποθετούν την περίοδο μεταξύ 7.000 και 5.900 χρόνια πριν, δηλαδή μεταξύ 5900 και 4800 π.Χ Οι αριθμοί αυτοί συχνά Θεωρούνται ιδιαίτερα υψηλοί και δύσκολα εναρμονίζονται με τις παραδοσιακές χρονολογίες, όπως συμβαίνει και στην επόμενη περίοδο (βλ. σελ. 136).

1.       H ΝΕΩΤΕΡΗ ΝεολιΟτΚΗ Χαλκολιθική  ή Εποχή του Ορειχάλκου

H περίοδος αυτή, που μας είναι καλύτερα γνωστή από τις προηγούμενες, χαρακτηρίζεται κυρίως, στον τομέα των τεχνικών,

 από την έναρξη της  πραγματικής μεταλλουργίας, ενώ

συνεχίζεται παράλληλα η χρήση των  φυσικών μετάλλων.

Σ134(Σάλιαγκος)  ο πρόβλημα της ορολογίας

Η περίοδος που προηγείται της αρχής της Χαλκοκρατίας ονομάζεται Χαλκολιθική στην Εγγύς Ανατολή και την Ανατολία.

 Στη Βαλκανική και την κεντρική Ευρώπη, την ονομάζουν Χαλκολιθική ή Εποχή του Ορειχάλκου,

μερικές φορές Ενεολιθική (ή Χαλκολιθική) και Εποχή του Ορειχάλκου.

Στην Ελλάδα, αν και ο όρος Εποχή του Ορειχάλκου χρησιμοποιήθηκε στο παρελθόν,

εντούτοις σήμερα καθιερώθηκε η χρήση του όρου Νεώτερη Νεολιθική.

Αυτός θα χρησιμοποιείται και εδώ, αλλά για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Όροι όπως Χαλκολιθική και Εποχή του Ορειχάλκου τονίζουν τη σημασία της μεταλλουργίας και

επομένως τις μεταβολές που προκαλεί ή συνοδεύει, σε διάφορους τομείς.

Τίποτε όμως δεν αποδεικνύει ότι η εμφάνιση της μεταλλουργίας είχε αξιοσημείωτες συνέπειες, ούτε ότι συνδέεται με άλλες τεχνικές, οικονομικές ή κοινωνικές μεταβολές. Το αντίθετο φαίνεται μάλλον πιο πιθανό. Έτσι ο όρος Νεώτερη Νεολιθική φαίνεται καταλληλότερος επειδή υπογραμμίζει, χωρίς να επιβάλλει ερμηνεία, τη συνέχεια η οποία, τουλάχιστον φαινομενικά, συνδέει την περίοδο αυτή με τις προηγούμενες.

Ο στρωματογραφικός προσδιορισμός

Στην Κρήτη (Κνωσός, Φαιστός),

κυριαρχεί πάντοτε η εγχάρακτη και κυρίως η στικτή[15] διακόσμηση ^- επισημαίνονται και μερικά γραπτά αγγεία με κόκκινα κοσμήματα που προστίθενται μετά το ψήσιμο.  

Στο ανατολικό Αιγαίο (Εμπορίας VIII (;),Τηγάνι II),

 επικρατούν οι στιλβωτές διακοσμήσεις, όπως και σε ένα τμήμα τουλάχιστον της δυτικής Ανατολίας.

Στις Κυκλάδες (Σάλιαγκος)

 κυριαρχεί, τουλάχιστον στην αρχή της περιόδου, η κεραμική με λευκή διακόσμηση.

Στην Πελοπόννησο (Φράγχθι, Πρόσυμνα, Γωνιά, Κόρινθος) και

στην κεντρική Ελλάδα (Δραχμάνι-Ελάτεια),

 τα αγγεία φέρουν στην αρχή λευκή διακόσμηση, στη συνέχεια καστανή ή αλαμπή μελανή, συχνά τονισμένη με γκρίζα ή μελανά κοσμήματα·

 η στιλβωτή κεραμική με κάθετα γραμμικά κοσμήματα είναι συνηθισμένη και κυριαρχεί σαφώς στην Αίγινα, την Αττική (αρχαία Αγορά της Αθήνας, σπήλαιο Κίτσου, Θορικός) και στην Κέα (Κεφάλα).

Στη Θεσσαλία,

–         η φάση της Λάρισας χαρακτηρίζεται από κεραμική με λευκή διακόσμηση,ενώ

–         στις φάσεις Τσαγγλί και Αράπη τα κοσμήματα είναι αλαμπή καστανά, συνήθως σε «μετωπική» » διάταξη και συχνά, όπως στη φάση¹ Αράπη, με κόκκινο χρώμα στα μεσοδιαστήματα

–         τυπικά για τη φάση Τσαγγλί είναι τα σφαιρικά και τα αμφίκυρτα πιθάρια, ενώ  είναι χαραs135κτηριστικές της φάσης Αράπη οι ανοιχτές φιάλες  .

 Οι φάσεις Αγία Σοφία, Οτζάκι και του «κλασικού» Διμηνίου χαρακτηρίζονται από καστανά ή λευκά κοσμήματα, συχνά χωρισμένα σε πλαίσια, από φιάλες με τετράγωνο στόμιο και από αρύταινες (εικ. 9 ζ-η).

Στη νότια δυτική Μακεδονία (Σέρβια),

τα αγγεία φέρουν κατ' αρχήν μελανότεφρη διακόσμηση, στη συνέχεια λευκή, ερυθρή και καστανή διακόσμηση

στη βόρεια Μακεδονία

εμφανίζεται η διακόσμηση με κόκκινη ώχρα και κυρίως η διακόσμηση με γραφίτη.

Στην ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη,

·       η διακόσμηση με γραφίτη (εικ. 8 η) και

·        τα αμφικωνικά σχήματα κυριαρχούν στις φάσεις Καrαnονο IV-Protomarίtsa, Καrαnονο V-Μαrίtsα και Καrαnονο VI-Goumelnίtsα            

·       η μαύρη σε κόκκινο γραπτή κεραμική[16] συναντάται στη Χαλκιδική ("Ολυνθος) και στην ανατολική Μακεδονία (Αμφίπολη, Σιταγροί ΙΙΙ, Ντικιλί-Τας),

·       ενώ στη δυτική Βουλγαρία επικρατεί η γραπτή κεραμική με κόκκινη διακόσμηση και οι ανοιχτοί κύαθοι με δύο κάθετες λαβές.

·        Οι ανοιχτές φιάλες με στρογγυλεμένα τοιχώματα και οι εγχάρακτες ταινίες με πυκνές διαγραμμίσεις (εικ. 8 ζ) χαρακτηρίζουν περισσότερο τις φάσεις Καrαnονο IV και V ενώ

·        στη φάση Καrαnονο VI κυριαρχούν οι τροπιδωτές φιάλες με τετράγωνο, μερικές φορές, στόμιο.

Το πρόβλημα της «Τελικής» Νεολιθικής

O Renfrew έχει προ πολλού προτείνει να αποχωριστεί μια ύστερη φάση της Νεώτερης Νεολιθικής και να οριστεί ως «Τελική» Νεολιθική ([483],σ.68-80).

Στην       Κρήτη   η φάση αυτή αντιπροσωπεύεται από αγγεία διακοσμημένα με πάστα ωμού χρώματος,

 στην κεντρική Ελλάδα από κεραμική με στιλβωτή διακόσμηση

και στη Θεσσαλία από τη λεγόμενη κεραμική της Λάρισας και του Ραχμανίου.

Στη συνέχεια και άλλοι αρχάιολόγοι προσπάθησαν να συμπληρώσουν αυτή την πρόταση

·         Εκτός από το γεγονός όμως ότι αυτή δεν έχει στρωματογραφικά βεβαιωθεί

·          έχει και το μειονέκτημα να περιλαμβάνει ανόμοιες μεταξύ τους κεραμικές που δεν είναι απαραίτητα σύγχρονες:

1)      η διακόσμηση με ωμή πάστα της Κρήτης είναι πολύ όψιμη στη Νεώτερη Νεολιθική, αλλά και σπάνια,

2)      ενώ η στιλβωτή κοσμητική της Αττικής είναι πολύ συνηθισμένη σε όλο το δεύτερο μισό της Νεώτερης Νεολιθικής.

3)      αντίθετα, η κεραμική της Λάρισας ανάγεται μάλλον στην αρχή της περιόδου, ενώ αυτή του Δραχμανίου φαίνεται να απαντά συνήθως μαζί με υλικό της Πρώιμης Χαλκοκρατίας. s136

(Να δω στον χάρτη άλλακαι σε άλλοβιβλίο ή και να ρωτησω καθηγητη εάν είναι Δραχμάνι ή Ραχμάνι)

Η χρονολόγηση

Στο ανατολικό, το νότιο και το κεντρικό Αιγαίο, οι ραδιοχρονολογήσεις τοποθετούν την αρχή της περιόδου μεταξύ

·         6.000 και 5.800 χρόνια πριν, =, μετά από διόρθωση, μεταξύ 4900 και 4700 π.Χ. και το τέλος

·         μεταξύ 5.200 και 5.000 χρόνια πριν, ή ακόμη στα 4.700 χρόνια πριν, δηλαδή, μετά από διόρθωση, μεταξύ 4100 και 3800 ή και 3400 π.Χ.

Στη Μακεδονία, τη Θράκη και τη Βαλκανική, όπου οι χρονολογίες είναι πολύ  περισσότερες, η αρχή της περιόδου μπορεί να τοποθετεί γύρω στα 5.800 χρόνια πριν, = στο 4700 π.Χ. και το τέλος γύρω στο 5600-5500 ή ακόμη στα 5.000 χρόνια πριν, = στο 4500-4350 ή 3900 π.Χ. '

Ολες αυτές οι χρονολογίες είναι βέβαια πολύ υψηλές και είναι δύσκολο να εναρμονιστούν με αυτές που επιτυγχάναμε στο παρελθόν με πιο παραδοσιακές μεθόδους, δηλαδή 4000-3000 π.Χ. περίπου. Εντυπωσιακή είναι, ωστόσο, η συνοχή αυτών των χρονολογήσεων, καθώς και η συμφωνία τους με τις λίγες χρονολογήσεις που επιτεύχθηκαν με τη μέθοδο της Θερμοφωταύγειας.

 Β/ Η εξέλιξη ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΚΑΙ κατοικίες

Η κατοίκηση

Καθ' όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής περιόδου, η ανάπτυξη της οικιστικής χαρακτηρίζεται από μια συγκεντρωτική και πυκνωτική τάση που της δίνει ήδη καθαρά μεσογειακό γνώρισμα.

H έκταση των οικισμών, ωστόσο, παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη και Θα ήταν υπερβολή να Θεωρούμε ότι πρόκειται για πόλεις, ακόμη και αν σε μερικές περιπτώσεις η κανονική τους διάταξη μας το υπαινίσσεται.

Στην Αρχαιότερη Νεολιθική,

A.      οι άνθρωποι εγκαθίστανται κατά προτίμηση

1)      κοντά σε πηγές ή σε ποτάμια ('Αργισσα, Οτζάκι, Νέα Νικομήδεια) ή

2)       σε παραλίες (Λέρνα, Νέα Μάκρη),

3)       κατά κανόνα σε πεδινές ζώνες:

a)    συμβαίνει ωστόσο να επιλέγουν ένα χαμηλό λόφο ή ένα βράχο στις παρυφές μιας πεδιάδας (Σέσκλο),

b)     μια παράκτια κοιλάδα (Κνωσός)

c)      ή μια λοφώδη περιοχή (Αχίλλειον, Εύβοια).

B.      παντού, η γειτνίαση σε καλλιεργήσιμη γη και σε νερό φαίνεται να αποτελεί καθοριστικό στοιχείο.

C.       Πολύ συχνά, εκμεταλλεύονται τους φυσικούς πόρους από τα έλη που έχουν διαμορφωθεί στις λεκάνες, καλλιεργούν τα κοντινά μέρη s137;; της πεδιάδας, βόσκουν τα κοπάδια τους και κυνηγούν στους λόφους +  βουνά.

D.      Συνοικισμοί και χωριά οργανώνονται είτε

·         σε αραιή διάταξη π.χ.στη Νέα Νικομήδεια, όπου διαστήματα πολλών μέτρων  χωρίζουν τα  σπίτια,

·         σε πυκνή διάταξη, όπως στην Κνωσό + Καrαnονο όπου τα σπίτια έχουν κοινό προσανατολισμό και χωρίζονται από δρόμους Η έκτασή τους δεν ξεπερνά τα 40 με 50 στρέμματα, Παραμένει επομένως  κατά πολύ μικρότερη από αυτή των σύγχρονων οικισμών της Εγγυς Ανατολής- και της Ανατολίας.

Στη Μέση Νεολιθική,

1)      τοποθεσίΑ

·         πολλοί οικισμοί  παραμένουν στην ίδια θεση ενώ

·          άλλοι εγκαθίστανται σε ανάλογες θεσεις

2)      διαταξη

      Σχετικά πυκνοι είναι οι οικισμοί που κτίζονται σε πεδιάδες

·         όπως  της Θεσσαλίας

·         Συνήθως πρόκειται για χωριά με αραιή διάταξη που καταλαμβάνουν μια έκταση 80-100 στρεμμάτων 

;

Είναι σε πεδιάδα;;;;

      Στο Οτζάκι, ωστόσο, τα  οικήματα είναι

–         κτισμένα ανα 2  και

–          χωρίζονται από στενούς δρόμους που διαγραφουν  ορθογώνιο πλέγμα

      στο Jαssatepe, τα οικήματα είναι κτισμένα το ένα δίπλα στο άλλο  σε ευθύγραμμες σειρές.

3)      Για πρώτη φορά εμφανίζονται συστηματα προστασίας, όπως τάφροι και προπάντων οχυρωματικά έργα και τείχη (Διμήνι).

Στη Νεώτερη Νεολιθική

1.       Θεση εγκαταστασης-τοποθεσία

·         πολλοί οικισμοί διατηρούν την ίδια θέση

·          άλλοι όμως  εγκαθίστανται σε νέες τοποθεσίες, συχνά  κοντα σε παραλίες λίμνες, έλη ή ποτάμια.

2.       διάταξη

Τα νέα κτήρια

·         υιοθετούν συχνά μια πυκνη διαταξη (Σέσκλο, Διμήνι), ή τουλάχιστον

·         ενδιάμεση διάταξη  όπως στη Βαλκανική.

3.       έκταση

·          Οι οικισμοί παραμένουν μικροί σε έκταση εάν κρίνουμε  από αυτούς στα βορειοανατολικά της Βαλκανικής που καταλαμβάνουν μια έκταση περίπου 2 στρεμμάτων.

4.       Τα συστήματα  προστασίας αποτελούνται είτε

–         από τάφρους, συχνές στη Θεσσαλία και στη Βαλκανική 

      ενισχυμένες κάποτε με  πασσάλους,

–          είτε από πραγματικές οχυρώσεις.

–         'Ετσι, στο Διμήνι κτίστηκαν διαδοχικά έξι ομόκεντροι τοίχοι, που διακόπτονται από εισόδους τοποθετημένες στη σειρά και συνδέονται με εγκάρσια τοιχάρια (εικ. 5), ενώ

–         στο Σέσκλο κτίστηκαν μόνο τρεις- τα  δύο αυτά παραδείγματα, ωστόσο παραμένουν μεμονωμένα ακόμη και για  τη Θεσσαλία

H οικοδόμηση

Για την κατασκευή της κατοικίας του,  ο νεολιθικός άνθρωπος χρησιμοποιεί  ήδη διαφόρων ειδών υλικά.

Χρησιμοποιεί  πιθανώς δέρματα υφάσματα και ψάθες, που δεν άφησαν κανένα ίχνος

Χρησιμοποιεί

το ξύλο  ([17])

·         S139υλικό που διατηρείται μερικές φορές μέχρι σήμερα (Πρόδρομος ΙΙ) — σε πολλαπλές εφαρμογές:

1.       τα κλαδιά των δένδρων για

·         ελαφριές ξυλοδεσιές,

·         υποστηρίγματα στέγης,

·         ταρσώματα τοίχων,

·         υπόστρωμα δαπέδων.

2.       τα καλάμια

·         για επίπεδες στέγες όπου Καλύπτονται από στρώμα πηλού.

3.       Το ίδιο το ξύλο συναντάται υπό μορφή

·         πασσάλων,

·         δοκαριών,

·         τμημάτων σκελετού  στέγης και

·          στοιχείων ξυλοδεσιάς.

4.       Πελεκημένο με σκεπάρνι και σμίλη, το ξύλο κόβεται μερικές φορές σε σανίδες παρά την απουσία του πριονιού.

5.       Τα είδη που χρησιμοποιούνται περιλαμβάνουν

o        σκληρά ξύλα (καστανιά, βαλανιδιά, μελικουκιά, φτελιά.)

o         και ρητινώδη (κυπαρίσσι, κέδρος, πεύκο).

Η πέτρα

είναι πάντοτε τοπικής προέλευσης και επομένως ποικίλων ειδών-

·         Οι σχιστόλιθοι και οι ασβεστόλιθοι είναι οι πιο συνηθισμένοι. Οι εφαρμογές τους όμως είναι περιορισμένες

·        χαλίκια, βότσαλα και φυσικές πλάκες χρησιμοποιούνται στα πλακόστρωτα,

·         απελέκητες πέτρες και πλάκες στην κρηπίδα των πλινθόκτιστων τοίχων, ενώ

·        οι πλάκες χρησιμοποιούνται μερικές φορές και ως ορθοστάτες για την προστασία της βάσης του τοίχου.

·        Στην πραγματικότητα το αργιλλώδες χώμα μαζί με το ξύλο είναι το πιο πολυχρησιμοποιημένο υλικό. Αρκεί. αφού του προστεθεί απολιπα­ντικό, να βραχεί και να αναμιχθεί, για να μετατραπεί σε οικοδομικό υλικό.

ÞΧρησιμεύει τότε ως κονίαμα[18], ως σοβάς[19] και ως επικαλυπτικό υλικό. η κύρια όμως χρήση του είναι στην κατασκευή των ωμοπλίνθων, του αχυροπηλού και των δαπέδων.

Οι ωμόπλινθοι, σχεδόν πάντοτε σε σχήμα παραλληλεπί­πεδο, καλουπώνονται σε ξύλινο πλαίσιο και στη συνέχεια στεγνώνουν στον ήλιο.

Ο αχυροπηλός, αντίθετα, τοποθετείται απευθείας πάνω σε πλέγμα κλαδιών, εξομαλύνεται πρόχειρα και αφήνεται να στεγνώσει επιτό­που.

Ο ασβέστης,

·         χρησιμοποιείται για κονιάματα, που καλύπτονται συχνά. από λευκό ή μερικές φορές και κόκκινο επίχρισμα.

Οι πλίνθινοι τοίχοι κτίζονται

·         κανονικά χωρίς Θεμελίωση,

·         διαθέτουν όμως λίθινο Κρηπίδώμα ύψους 40-60 εκατοστών από αδούλευτες πέτρες δεμένες με πηλοκονίαμα.

·         συχνά παρεμβάλλονται επιμήκη ξύλα που σχημα­τίζουν ξυλοδεσιά.

Μόνο στο Οτζάκι, κατά την Αρχαιότερη Νεολιθική και

στη Δήμητρα κατά τη Μέση Νεολιθική

μαρτυρείται η τεχνική οικοδόμησης χωρίς κρηπίδωμα, που είναι ανατολικής και ανατολίτικης προέλευσης.

·         Το τμήμα από πλίνθους αποτελείται από κανονικές στρώσεις και ενισχύεται ταυτόχρονα από πασσάλους και στοιχεία ξυλοδεσιάς.

·         Η επιφάνεια του τοίχου καλύπτετα

–         από πηλοκονίαμα,

–         στη συνέχεια από ένα στρώμα ασβεστοκονιάματος πολύ πιο λεπτό από το προηγούμενο και τέλος,

–          από ένα λευκό ή και μερικές φορές κόκκινο επίχρισμα, διακοσμημένο ενδεχομένως με γραπτά ή ανάγλυφα κοσμήματα.

Στο Αιγαίο αυτές οι s140 τεχνικές εφαρμόζονται ως σύνολο από την αρχή της Νεολιθικής, όπως διαπιστώνεται στην Κνωσό και στη Θεσσαλία,

και συνεχίζονται σε όλη τη διάρκεια της περιόδου.

Αλλά, ενώ στην Εγγύς Ανατολή και την Ανατολία κυριαρχούν ολοκληρωτικά,

 στο Αιγαίο επικρατούν μόνο στην Κρήτη, στην Πελοπόννησο και στην κεντρική Ελλάδα. στις βορειότερες περιοχές, ανταγωνίζονται την τεχνική με αχυροπηλό και, για ανεξακρίβωτους ακόμη λόγους, κερδίζουν έδαφος εις βάρος της.

η ωμόπλινθος

·         έτσι στην Αρχαιότερη και Μέση Νεολιθική η ωμόπλινθος χρησιμοποιείται στη Θεσσαλία παράλληλα με τον αχυροπηλό

·         στη Μέση Νεολιθική εμφανίζεται και στη Δήμητρα,

·          στη Νεώτερη Νεολιθική χρησιμοποιείται πλέον στη Θεσσαλία κατ' αποκλειστικότητα, ενώ στην κεντρική Μακεδονία - εκτός από την Πελαγονία ‑ εμφανίζεται παράλληλα με τον αχυροπηλό

Στην τεκτονική με αχυροπηλό,

·         τα στηρικτικά στοιχεία

ü      είναι οι πάσσαλοι που εμπήγονται από την επιφάνεια του εδάφους ή μέσα σε μια τάφρο απέχουν μεταξύ τους 30 με 40 εκατοστά,

ü      συνδέονται μερικές φορές με τραβέρσες και πάντοτε με ένα τάρσωμα από κλαδιά που εξασφαλίζει τη συνοχή τούς και διευκολύνει τη στήριξη της λάσπης.

·         Ο ίδιος ο αχυροπηλός είναι επομένως ένα απλό γέμισμα, που ενσωματώνει επιπλέον τους πασσάλους στο πάχος τον τοίχου. Το σύνολο καλύπτεται πρώτα με σοβά και ενδεχομένως με χρωματιστό επίχρισμα, κόκκινο, κίτρινο ή άσπρο: αυτό είτε καλύπτει ομοιόμορφα πλαίσια είτε περιορίζεται σε διακοσμητικά σχήματα, ευθύγραμμα ή καμπυλόγραμμα, ανάλογα με αυτά που κοσμούν τα αγγεία, όπως επιβεβαιώνουν οι ανακαλύψεις που έγιναν στη Βαλκανική.

·         H χρήση της τεχνικής του αχυροπηλού αρχίζει στην Αρχαιότερη Νεολιθική και συνεχίζεται σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής περιόδου.

·         όσον αφορά τη γεωγραφική της κατανομή όμως, δεν συνυπάρχει σχεδόν ποτέ με την τεχνική της ωμής πλίνθου: καλύπτει την Ευρώπη και τη Βαλκανική, τη Θράκη και εν μέρει τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία, αλλά υποχωρεί στη Νεώτερη Νεολιθική, όπως ήδη αναφέραμε, μπροστά στη γενικευόμενη χρήση της πλίνθου.

Στεγη σπιτιού

Οι επίπεδες στέγες

που ταιριάζουν καλύτερα στα σύνθετα κτήρια

 διαδόθηκαν πιθανώς από την Ανατολία στην Πελοπόννησο και από την Κρήτη στην κεντρική Ελλάδα.

την ξυλοδεσιά τούς αποτελούν μία ή δύο σειρές από οριζόντια δοκάρια., μια στρώση από σανίδες ή ένα τάρσωμα από καλάμια η κάλυψη διασφαλίζεται από παχύ στρώμα λάσπης, που συμπληρώνει συχνά μια στρώση αργίλλον λεπτότερη, αλλά αδιάβροχη, που χρειάζεται κάθε τόσο να πατηθεί, ή από πλάκες σχιστόλιθου.

Οι δίρριχτες στέγες, που ταιριάζουν καλύτερα στα απλά κτήρια,

είναι διαδεδομένες κυρίως στην Ευρώπη, στη Βαλκανική και στη Θεσσαλία και ίσως s141στην κεντρική Ελλάδα και την Αργολίδα-

η ξυλοδεσιά τους, χωρίς οριζόντια δοκάρια,

·         αποτελείται κυρίως από πλάγια δοκάρια, που στηρίζονται σε πλευρικούς και ενδιάμεσους πασσάλους, και από σανίδες.

·          η κυρίως σκεπή είναι από άχυρο ή ενδεχομένως από λάσπη.

Τα δάπεδα διαμορφώνονται

1.       μερικές φορές από τον ίδιο το βράχο, που ισοπεδώνεται στην ανάγκη.

2.        Συνήθως όμως είναι από πατημένο χώμα, πάνω σ' ένα μονωτικό στρώμα από καλάμια ή φύλλα και κλαδιά δένδρων, ή, συχνότερα, πάνω σ' ένα στρώμα από κούτρες ή και σανίδες: σχετικά παραδείγματα υπάρχουν πάντως πολλά από τη Θεσσαλία μέχρι τη Βαλκανική.

3.       Σε μερικές περιπτώσεις, τα δάπεδα είναι στρωμένα με χαλίκια ή κροκάλες, κυρίως στους εξωτερικούς χώρους, και σπανιότερα πλακόστρωτα.

4.       'Οσο γι' αυτά που είναι επιχρισμένα με ασβεστοκονίαμα, είναι πολύ λιγότερα απ ό,τι στην Εγγύς Ανατολή και στην Ανατολία

H κατοικία

Αντίθετα με την επικρατούσα μέχρι σήμερα αντίληψη, τα σπήλαια και τα βραχώδη σκέπαστρα κατέχουν μια περιθωριακή Θέση στη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής στο Αιγαίο και στη Βαλκανική, όπως άλλωστε και στις άλλες περιοχές. Τις περισσότερες φορές, ο άνθρωπος ζει μέσα σε κτισμένο σπίτι, που ο τύπος του ποικίλλει:

σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής,

·         οι απλοί τύποι αντικαθίστανται σταδιακά από πιο σύνθετους τύπους και η εξέλιξη αυτή είναι πολύ πιο αισθητή στην Κρήτη απ' ό,τι στην ηπειρωτική Ελλάδα και τη Βαλκανική.

·         Τα πιο απλά οικήματα είναι ημιυπόγειες  καλύβες

–         από απλά φυτικά υλικά  που

–         τα μοναδικά ίχνη που άφήνουν είναι

1.       ένα αβαθές όρυγμα, μακρόστενο ή ελλειπτικό και μερικές φορές μία ή δύο οπές πασσάλων,

2.        μια εστία και

3.       ένα δάπεδο

Τέτοια οικήματα είναι διαδεδομένα

·         στην Αρχαιότερη Νεολιθική κυρίως στην Κρήτη (Κνωσός), στην κεντρική Ελλάδα (Νέα Μάκρη) και στη Θεσσαλία (Σέσκλο, Σουφλί, 'Αργισσα), όπου συνυπάρχουν μέσα στους ίδιους οικισμούς μαζί με άλλους τύπους, αλλά στη συνέχεια τείνουν να εξαφανιστούν.

·          Από τη Μέση Νεολιθική πάντως, γνωρίζουμε μόνο ένα βέβαιο παράδειγμα: μια καλύβα από το Σέσκλο που αποτελείται από δύο δωμάτια.

·          Στη Νεώτερη Νεολιθική, τέλος, δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα παρά μόνο αβέβαιες μαρτυρίες.,

Τα τετράπλευρα, μονόχωρα οικήματα

·         απαντούν συχνότερα. Μικρά — από 4 x 5 μ. ώς 10 x 10 μ. — και τετράγωνα, ορθογώνια ή τραπεζοειδή, είναι διαδεδομένα

στην Αρχαιότερη Νεολιθική

·          κυρίως στη Θεσσαλία (Σέσκλο Πρόδρομος ΙΙ), στη Μακεδονία (Νέα Νικομήδεια[20]. Anza) και στη βόρεια Θράκη (Azmαk, Karanovo Ι).

·         Είναι σχεδόν πάντοτε κτισμένα με αχυροπηλό και από τα ίχνη των πασσάλων είναι δυνατή η αναγνώριση της κάτοψής τους.

·          η στέγη τους είναι αναμφίβολα δίρριχτη και επιστρωμένη άχυρο ή πηλό. Μπορούν επομένως να ενταχθούν στην κατηγορία  των ευρωπαϊκών οικημάτων που είναι κτισμένα με αχυροπηλό

Στη Μέση Νεολιθική περίοδο,

·         ο τύπος αυτός συναντάται μόνο στη Θεσσαλία (Οτζάκι, Σέσκλο) και στη δυτική Μακεδονία  (Σέρβια, Anza IV), όπου διατηρεί την ίδια μορφή και τις ίδιες, διαστάσεις  Δίπλα σ' αυτόν,  εμφανίζεται στη Θεσσαλία μια νέα παραλλαγή γνωστή με την  ονομασία «σπίτι του Τσαγγλιού» ([21]). Πράγματι στο Τσαγγλί και Οτζάκι, ορισμένα σπίτια διαθέτουν εσωτερικές παραστάδες, προσαρτημένες ανά δύο σε κάθε τοίχο και η γενική  κάτοψή τους δεν έχει αντιστοιχία  παρά μόνο σε ορισμένες Θέσεις της Εγγυς Ανατολής +κυρίως της Ανατολίας, του Can Hasan 2 Α και 2Β

Οι παρασταδες αυτές ερμηνεύτηκαν

–         ως αντηρίδες, αλλά βρίσκονται στο εσωτερικό του κτηρίου  επομένως δεν δικαιολογείται η παρουσία τους στην περίπτωση αυτή  Τις ερμήνευσαν και ως

–          αφετηρίες διαχωρισμάτων,  αλλά γιατί κατασκευάστηκαν ως πραγματικοί τοίχοι, ίδιου πάχους με τους εξωτερικούς;

–         Διατυπώθηκε, τέλος, η υπόθεση ότι ο ρόλος τους ήταν να μειώσουν  το άνοιγμα για τη στέγαση τον οικήματος, αλλά η απόσταση 5Χ50 με 8 μέτρα είναι  ίδια με αυτή που παρουσιάζουν άλλα μεγάλα οικήματα και εξάλου οι παραστάδες δεν έχουν τη δυνατότητα να τη μειώσουν ουσιαστικά

 Το παράδειγμα  του Can Hasan υποδεικνύει μια άλλη εξηγηση εφόσων τα σπίτια εκεί είναι ενωμένα μεταξύ τους σ' όλες τις πλευρές.  Και δεν διακρίνονται ούτε κενά, ούτε ανοίγματα, Θα πρέπει να δεχτούμε  η πρόσβαση  στα δωμάτια αυτά γινόταν μέσω ενός ανοίγματος στο ταβανι με μια σκάλα Όταν η κυκλοφορία ήταν δυνατή μόνο στον όροφο δηλαδή  πάνω από τους τοίχους που βρέθηκαν και επομένως ότι οι τοίχοι του ορόφου  έπρεπε να εδράζονταν αναγκαστικά πάνω σε άλλα στηρίγματα τις  παραστάδες.

 ÞΣτα σπίτια του Τσαγγλιού, +αυτά του Can Hasan, οι παραστάδες χρησιμεύουν πιθανότατα στη  στήριξη ενός ορόφου που σχηματίζει μια εσοχή. 

"Ενας άλλος τύπος κατοικίας πρωτοεμφανίζεται   κατά τη Μεση Νεολιθική, στη βόρεια Θράκη: πρόκειται για ένα ορθογώνιο σπίτι πολύ μεγαλων διαστασεων ιδιαίτερα επίμηκες, κτισμένο με αχυροπηλό :

Χαρακτηρίζεται 

·         από την παρουσία εσωτερικών πασσάλων σε τρεις σειρες κατά τον  άξονα του κτηρίου.

·          Στην πραγματικότητα όμως, πρόκειται για την τοπική διάδοση του τύπου που είναι γνωστός στην κεντρική  Ευρώπη

Στην Νεότερη Νεολιθική

·         ο τύπος του σχεδόν τετράγωνου βαλκανικού σπιτιού γίνεται  s144 μικρότερος και πιο σπάνιος στη Μακεδονία, τα δύο γνωστότερα παραδείγματα, στο Porodίn και στην 'Ολυνθο, έχουν τραπεζοειδή κάτοψη. Στη Θεσσαλία, ο τύπος του Τσαγγλιού εξαφανίζεται.

Τα τετράπλευρα σπίτια με δύο ή τρία δωμάτια,

·         περισσότερο συνηθισμένα στην Εγγύς Ανατολή και την Ανατολία,

μαρτυρούνται στην Αρχαιότερη Νεολιθική

·         μόνο σε μερικά σημεία του αιγαιακού χώρου, ίσως στην Κρήτη και σίγουρα στη Μακεδονία. και τη Θράκη.

Στη Νέα Νικομήδεια,

·          τα σπίτια με δύο ή τρία δωμάτια συνυπάρχουν με τα μονόχωρα, στη διάρκεια των δύο οικοδομικών φάσεων: ο πιο γνωστός τύπος περιλαμβάνει δύο σχεδόν όμοια δωμάτια, διαστάσεων 8 x 8 μ. το καθένα.

·          άλλοι τύποι, όχι αναγκαστικά μεγαλύτεροι σε μέγεθος, περιλαμβάνουν ένα κύριο δωμάτιο και δύο δευτερεύοντα τοποθετημένα κατά μήκος του πρώτου. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, πρόκειται για τις αρχικές κατόψεις και όχι για την εξέλιξη απλούστερων κατόψεων.

Στη Μέση Νεολιθική,

·         η παρουσία σπιτιών με δύο ή τρία δωμάτια δεν επιβεβαιώνεται στην Κρήτη,

·         αλλά στη Θεσσαλία.

·         Μια πρώτη σειρά, που αντιπροσωπεύεται έκδηλα στο Σέσκλο, έχει ορθογώνια κάτοψη, με δύο σχεδόν όμοια δωμάτια και μια είσοδο στη μακρά πλευρά.

·          Μια δεύτερη σειρά περιλαμβάνει τα λεγόμενα «μέγαρα».

–         Πρόκειται επίσης για ορθογώνια κτήρια, που

–          αποτελούνται όμως από ένα μακρόστενο κύριο δωμάτιο, ένα πρόπυλο με παραστάδες που στεγάζει την είσοδο και που βρίσκεται στη στενή πλευρά, και μερικές φορές από ένα μικρότερο δωμάτιο στην αντίθετη άκρη.

·         Επειδή πολλά Καί πολύ διαφορετικά παραδείγματα είναι γνωστά από την Παλαιστίνη ώς τη δυτική Ευρώπη και επειδή αυτά της Θεσσαλίας είναι επίσης αρκετά ποικιλόμορφα, πιθανό να πρόκειται απλώς για μια αρκετά γενική τάση[22], στην οποία ο όρος «μέγαρο» δίνει ένα χαρακτήρα απατηλά ενιαίο.

Στη βόρεια Θράκη,

·          αντίθετα, τα οικήματα είναι συνήθως σχεδόν τετράγωνα και μετρίου μεγέθους — 6x 6 ώς 9x 10 μ. —, αλλά αποτελούνται από τρία δωμάτια: αυτά πότε είναι τοποθετημένα δρομικά και πότε τα δύο δευτερεύοντα δωμάτια περιβάλλουν το κύριο δωμάτιο. ένα από αυτά, που περιέχει πίθους με προμήθειες, τριβεία και φούρνο, χρησιμοποιείται ως κουζίνα. '

Νεώτερη Νεολιθική,

στην Κρήτη

·         τα περισσότερα. σπίτια ανήκουν, όπως το σπίτι του Μαγκασά, στον τύπο «but and ben» που θεωρείται διαγνωστικός της νεολιθικής Κρήτης.

·         Το κτήριο του Μαγκασά αποτελείται από ένα κύριο δωμάτιο και έναν προθάλαμο, αλλά οι δύο πόρτες είναι τοποθετημένες σε δύο κάθετους άξονες, σύμφωνα με τη διάταξη που θα συνηθίζεται στο νησί την Εποχή του Χαλκού.

·         Στην πραγματικότητα όμως, ο τύπος αυτός παρουσιάζει ακόμη πολλές περισσότερες ασαφειες (σς559[23]).  Που δεν επιτρεπουν να τον χρησιμοποιήσουμε[24] ως υπόδειγμα, εφόσον μάλιστα δεν έχει βρεθεί μέχρι τώρα κανένα άλλο παράδειγμα τέτοιου είδους κατασκευής.

Στη Χαλκιδική ("Ολυνθος) και στη βόρεια Θράκη,

·          τα οικήματα περιλαμβάνουν συχνά δύο συνεχόμενα δωμάτια, το ένα μεγαλύτερο από το άλλο, αλλά υπάρχουν και σπίτια με τρία ή και περισσότερα δωμάτια. αυτά είναι γενικά μικρού μεγέθους.

Στη Θεσσαλία,

·         η σειρά των «μεγαρων» συνεχίζει να εκπροσωπείται, στο Διμήνι και το Σέσκλο (εικ. 6γ), με πολλά διαφορετικά παραδείγματα

Τα τετράπλευρα σύνθετα οικήματα,

πολύ γνωστά στην Εγγύς Ανατολή, μαρτυρούνται στην Κρήτη

·         ίσως από την Αρχαιότερη Νεολιθική,

·          πιθανότατα στη Μέση Νεολιθική, αν κρίνουμε από τα τμήματα  των τριών κτηρίων που ανασκάφηκαν στην Κνωσό,

·          και σίγουρα στη Νεώτερη Νεολιθική, αφού γνωρίζουμε από την ίδια θέση, δύο  οικήματα που περιλαμβάνουν ένα κύριο ορθογώνιο δωμάτιο και μια σειρά από μικρότερα δωμάτια τοποθετημένα σε δύο τουλάχιστον από τις πλευρές του. μερικά από αυτά είναι αποθήκες. Αντίθετα από μια επικρατούσα άποψη ωστόσο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι μια τέτοιου είδους κάτοψη, που μπορεί να χαρακτηριστεί «προσθετική», είναι αποτέλεσμα διαδοχικών προσθηκών.

·         "Ολα αυτά τα οικήματα περιέχουν ορισμένα στοιχεία εσωτερικής διαρρύθμισης.

·         Λάκκοι για τη φύλαξη των τροφίμων είναι συχνά σκαμμένοι στο δάπεδο.

·         Κλειστές θήκες κατασκευάζονται σε ορισμένα δωμάτια για να στεγάσουν αποθηκευτικά αγγεία, σιτηρά και άλλα εδώδιμα[25]. Οι τύποι και οι χρήσεις των αγγείων αυτών ποικίλλουν.

Οι εστίες

·         τοποθετούνται άλλοτε έξω από τις κατοικίες, όπως για παράδειγμα μέσα σε αυλές,

·         και άλλοτε στο  εσωτερικό, συνήθως στο κέντρο του κυρίου "δωματίου.

·         στα σπίτια με πολλά δωμάτια συχνά το καθένα από αυτά διαθέτει τη δική του εστία.

·         Κτισμένες από πηλό και χαλίκια, οι εστίες διαθέτουν μερικές φορές ένα Πήλινο πλαίσιο και μια οπή στο κέντρο για τις σταχτες.

Οι Φούρνοι

·         αποτελούνται από ένα μόνο μακρόστενο θάλαμο, που χρησιμεύει ταυτόχρονα για θέρμανση και για το μαγείρεμα.

·          το κρηπίδωμα σχηματίζεται συνήθως από ένα στρώμα χαλικιών και η πλάκα του Φούρνου είναι από πηλό, όπως και ο θόλος.

·         Το σχήμα τους μπορεί να είναι Κυκλίκό, πεταλόσχημο, τετράγωνο, ορθογώνιο ή τραπεζοειδές, δεν είναι γνωστό ωστόσο αν αυτή η ποικιλομορφία έχει κάποια σημασία.

·          οι περισσότεροι φούρνοι βρίσκονται στο εσωτερικό των οικημάτων, κατά προτίμηση κοντά σε τοίχο, μακριά από την είσοδο, και διαθέτουν μία οπή για τις στάχτες. .

Τα έπιπλα

·         s146 περιλαμβάνούν κατ' αρχήν θρανία χωρίς πλάτη και στη συνέχεια, από τη Νεώτερη Νεολιθική και μετά, καθίσματα με στρογγυλεμένη πλάτη – υπάρχουν επίσης τραπέζια είτε κυκλικά με ένα κεντρικό πόδι, είτε ορθογώνια με τέσσερα πόδια, καθώς και πήλινα λυχνάρια.

·          Τα πεζούλια ή κτιστά θρανία κατά μήκος ορισμένων τοίχων χρησιμοποιούνται επίσης ως καθίσματα. και κρεβάτια.

ΤΑΦΙΚΑ εθιμα

Είναι πιθανό μερικοί από τούς νεκρούς

–         να εγκαταλείπονται απλώς ή

–         ακόμη να  τοποθετούνται σε τάφους κατασκευασμένους από φθαρτά υλικά,

–         αλλά οι μόνοι που συναντούμε είναι αυτοί που είναι τοποθετημένοι σε λαξευτούς ή κτιστούς τάφους. Οι τελευταίοι, πάντως, μαρτυρούν συνήθειες που η εξέλιξή τους είναι σε γενικές γραμμές ανάλογη με αυτή που γνωρίζούμε στην Εγγύς Ανατολή και την Ανατολία, αν και οι αλλαγές δεν σημειώνονται απαραίτητα την ίδια περίοδο

Τα δεδομένα

Στην «Ακεραμική» Νεολιθική και στην Αρχαιότερη Νεολιθική,

 οι περισσότερες ταφές τοποθετούνται στο εσωτερικό των κατοικημένων χώρων,

·         είτε πρόκειται για σπήλαια (Φράγχθι),

·         είτε για υπαίθριες Θέσεις.

·         μερικοί τάφοι ενήλικων μόνο, στο Καrαnονο, βρέθηκαν έξω από τον οικισμό.

1.       Οι τάφοι δεν σχηματίζούν συστάδες, ούτε έχουν Κανονικό προσανατολισμό. O πιο κοινός τρόπος ταφής, όπως και στην Παλαιολιθική, είναι ο ενταφιασμός, ο οποίος επικρατεί επίσης στην Εγγύς Ανατολή και στην Ευρώπη.

2.        Οι νεκροί τοποθετούνται σε απλούς λάκκούς, ακανόνιστου συνήθως σχήματος και μήκούς μόλις ενός μέτρου.

3.       H ταφή είναι συνήθως ατομική, αλλά υπάρχουν και πολλαπλές ταφές (Νέα Νικομήδεια).

4.        

–         Εκτός από τα νεογέννητα (Anza Ι) και τα πολύ μικρά παιδιά (Λέρνα.) που τοποθετούνται σε πιθάρια ή σε μεγάλα αγγεία,

–          οι νεκροί τοποθετούνται κατάχαμα, ανάσκελα (Φράχθι, Νέα Νικομήδεια) ή μπρούμυτα (Κνωσός, 'Αργισσα),

–         αλλά πιο συχνά γυρισμένοι στο ένα πλευρό, με διπλωμένα τα σκέλη ή σε ισχυρά συνεσταλμένη στάση· στη συνέχεια,

–          ο λάκκος καλύπτεται με χώμα.

5.       Σποραδικές μαρτυρίες δείχνουν ότι ο νεκρός Θάβεται με τα στολίδια του και πιθανώς με τα ρούχα. του' μερικές φορές τον συνοδεύουν αντικείμενα όπως εργαλεία και αγγεία.

6.       Το έθιμο της ανακομιδής δεν έχει επιβεβαιωθεί: δεν αποτελούν βάσιμη απόδειξη τα τρία διαδοχικά στρώματα [26]διαταραγμένων οστών που βρέθηκαν στον Πρόδρομο Ι κάτω από το δάπεδο ενός σπιτιού.

7.        "Οσο για το έΘιμο της καύσης, που πρωτομαρτυρείται στην Παλαιολιθική εποχή, μόνο στο Σουφλί έχει Προς το παρόν επιβεβαιωθεί, αλλά τα οστά δεν τοποθετήθηκαν σε πίθους και το περιεχόμενο των τάφων είναι τέτοιο ποu δημιουργεί αμφιβολία ως προς αυτή την ερμηνεία.

Μέση Νεολιθική,

·         οι λίγοι τάφοι που είναι γνω­στοί, βρίσκονται, απ' ό,τι φαίνεται, μέσα στις κατοικημένες ζώνες[27].

·          Είναι γενικά. μεμονωμένοι, εκτός από την περίπτωση της Πρόσυμνας, όπου βρέθηκε μια συστάδα έξι τάφων.

·         Δεν έχουν κοινό προσανατολισμό και

·          ο ενταφιασμός, που επικρατεί, εξακολουθεί να γίνεται σε απλούς λάκκους.

·         Οι ταφές είναι συνήθως ατομικές, σπάνια πολλαπλές.

·         Ο νεκρός τοποθετεί­ται συνήθως στο ένα πλευρό με τα πόδια ισχυρά λυγισμένα.

·          θάβεται με τα κοσμήματα, πιθανώς με τα ρούχα του και μερικές φορές με φορητά αντικείμενα (εργαλεία, αγγεία, ειδώλια). Υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη ενός τύμβου) στη Χαιρώνεια και μιας ανακομιδής στα Αγιωργίτικα, αλλά λείπουν οι αποδείξεις και στις δύο περιπτώσεις.

·         Η καύση των νεκρών, τέλος, επιβεβαιώνεται ίσως από τους τάφους της Πρόσυμνας.

Στη Νεώτερη Νεολιθική,

·         μερικοί τάφοι βρίσκονται ακόμη μέσα στους Οικισμούς. Πρόκειται για τάφους παιδιών, αλλά και ενηλίκων, κυρίως στην Πελοπόννησο, την κεντρική Ελλάδα (Δραχμάνι-Ελάτεια) και τα Σέρβια.

·          Υπάρχουν επίσης μέσα σε σπήλαια.

·         Στη Βαλκανική, οι τάφοι τοποθετούνται συχνά πολύ κοντά, αλλά έξω από την κατοικημένη ζώνη και οργανώνονται σε πραγματικά νεκροταφεία (Jαnkα, Russέ).

·          Στην Κέα (Κεφάλα), στη Θεσσαλία (Ζάρκος, Σουφλί) και στα βορειοανατολικά της Βαλκανικής (Βάρνα, Deνnjα) ωστόσο, οι τάφοι συχνά βρίσκονται μακρύ­τερα και οργανώνονται επίσης σε νεκροταφεία.

·          μερικές φορές ακόμη και τα παιδιά κάθε ηλικίας είναι θαμμένα εκεί μαζί με τους ενηλίκους. Η μετακίνηση αυτή, όπως και η συγκέντρωση των τάφων σε μια ιδιαίτερη θέση, αποτελούν επομένως νέο φαινόμενο. το οποίο, όμως, δεν διαφέρει από αυτό που Θα συμβεί, αργά ή γρήγορα, στις άλλες περιοχές.

·          Οι τάφοι δεν έχουν κοινό προσανατολισμό και

·         ο ενταφιασμός εξακολουθεί να επικρατεί.

·         Ο νεκρός τοποθετείται ακόμη σε απλούς λάκκους, αλλά στο εξής και σε άλλους τύπους τάφων ποu προέρχονται από το λάκκο και που απαντούν κυρίως στη δυτική Ανατολία και στην Κέα.

·         Ο πιο κοινός είναι ο κτιστός ή λιθοπερίβλητος τάφος[28], που έχει τοιχώματα ντυμένα εσωτερικά με μικρές πέτρες και καλύπτεται από πλάκες. Λιγότερο διαδεδο[29]μένος είναι ο κιβωτιόσχημος τάφος (εικ. 7 β), του οποίου τα τοιχώματα καλύπτονται από πλάκες.

·         Σ' αυτούς τους τρεις τύπους, ο ενταφιασμός γίνεται με τον ίδιο τρόπο όπως και πριν.

·          Οι ταφές είναι συνήθως ατομικές, ενώ συνηθισμένες είναι και οι πολλαπλές ταφές.

·          Τα παιδιά θάβονται μέσα σε πιθάρια μέχρι την ηλικία του ενός έτους (Κεφάλα). Οι άλλοι νεκροί τοποθετούνται. στο ένα πλευρό συνήθως, μπρούμυτα ή ανάσκελα. η στάση αυτή, που μαρτυρείται μία φορά στην Κεφάλα, συναντάται συχνά στη Βάρνα και στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, αλλά μόνο για ανδρικές ταφές. Ο νεκρός κείτεται με τα πόδια διπλωμένα ή σε ισχυρά συνεσταλμένη στάση. μόνο στη Βάρνα και στη Deνnjα, οι άνδρες κατ' εξαίρεση. ενταφιάζονται ανάσκελα.

·         Στη συνέχεια, ο τάφος επιχωματώνεται, αν πρόκειται για λάκκο, ή ατελώς καλύπτεται.

·         Ο νεκρός ενταφιάζεται με τα κοσμήματα, όπως μαρτυρούν οι τάφοι της Βάρνας, και πιθανώς με τα ενδύματα του, αν και τα αποτυπώματα ή τα λείψανα υφασμάτων που βρέθηκαν μπορούν να προέρχονται και από σάβανα.

·         Τα ταφικά κτερίσματα είναι γενικά φτωχά, αλλά για μία φορά ακόμη το παράδειγμα της Βάρνας δείχνει ότι μπορεί να συμβαίνει και ακριβώς το αντίθετο.

·         εκεί βρέθηκαν ως επί το πλείστον εργαλεία, αγγεία και ειδώλια.

·          Η καύση των νεκρών μαρτυρείται σαφώς στα δύο θεσσαλικά νεκροταφεία του Ζάρκου και του Σουφλίου, όπου οι νεκροί τοποθετούνται μέσα σε αγγεία και ενταφιάζονται σε λάκκους.

·          Στο Σουφλί όμως, η αποτέφρωση είναι μόνο μερική, ενώ στο Ζάρκο φαίνεται πιο ολοκληρωμένη και τα οστά μοιάζουν να έχουν επιλεγεί κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αντιπροσωπεύουν διάφορα μέρη του σώματος.

·         Σαφώς προσδιορισμένα κενοτάφια, τέλος, συναντώνται για πρώτη φορά στη Βάρνα και στο Gοljαmο Delcevo. Περιέχουν κοσμήματα και ταφικά κτερίσματα παρόμοια με αυτά των κοινών τάφων και είναι τοποθετημένα με τον ίδιο τρόπο: απουσιάζει όμως, το σώμα του νεκρού. Στη θέση του εμφανίζεται μερικές φορές, όπως στη  Βάρνα, ένα πλαστικό ανάγλυφο κεφάλι πάνω στο δάπεδο του τάφου, στολισμένο με  κοσμήματα, ορισμένα από τα οποία εικονίζουν ίσως τα -χαρακτηριστικά του  προσώπουu: πιθανότατα, το κεφάλι αυτό συμβολίζει το σώμα του νεκρού.

.

Η ερμηνεία

Παρά τη φαινομενική τους ποικιλία, οι συνήθειες που συνδέονται με τον Ενταφιασμό φαίνεται να έχουν κοινή ερμηνεία.

·         Κατ' αρχήν, όσον αφορά τη συμπεριφορά απέναντι στις παλαιότερες ταφές, αυτή ερμηνεύεs150ται με τον ίδιο τρόπο και έχει παντού τα ίδια γνωρίσματα.

·         Σε ορισμένους τάφους,  εμφανίζονται ίχνη καύσης ταυτόχρονα στο έδαφος, στα οστά και στα κτερίσματα, γεγονός που αποδεικνύει ότι άναψαν φωτιά εκεί μετά την ταφή. στους ίδιους τάφους, αλλά

·         και σε άλλους επίσης, οι σκελετοί βρίσκονται σε πολύ μεγάλη αταξία, ακόμη και κατεστραμμένοι, και τα κρανία στοιβαγμένα σε σωρό, ενώ τα κτερίσματα είναι διασκορπισμένα.

·          Οι δε παρατηρήσεις που έγιναν στην Κεφάλα δείχνουν ότι αυτή η κατάσταση οφείλεται στην υπερπλήρωση του τάφου: όταν αυτός γεμίσει, δημιουργούν χώρο για τους νέους νεκρούς παραμερίζοντας χωρίς ιδιαίτερη φροντίδα τις προηγούμενες ταφές και στην ανάγκη τις καταστρέφουν, τουλάχιστον μερικώς, με τη φωτιά. Πραγματικά αυτές οι διαπιστώσεις, που αφορούν πάντοτε τις πολλαπλές ταφές, επιβεβαιώνονται όταν η τελευταία ταφή βρίσκεται άθικτη, όπως στην περίπτωση του τάφου 1 της Κεφάλας: οι παλαιότερες ταφές καταστράφηκαν προκειμένου να τοποθετηθεί η τελευταία.

·         [30]θα πρέπει να εξηγήσουμε με αυτή τη συνήθεια και τις περιπτώσεις που χαρακτηρίστηκαν από τους ανασκαφείς ως ανακομιδές[31], εφόσον η αταξία κυρίως των οστών τους οδήγησε σε αυτή την ερμηνεία

·          H συμπεριφορά απέναντι στους νεκρούς φαίνεται να είναι παντού η ίδια. Σύμφωνα με το έθιμο - υπάρχουν και εξαιρέσεις - οι νεκροί θάβονται σε συνεσταλμένη στάση στη μία πλευρά.

·         Τοποθετούνται στη μία πλευρά, επειδή ακριβώς είναι σε συνεσταλμένη στάση: πρόκειται εδώ για πρακτική ανάγκη και η επιλογή αυτή εξηγείται επίσης πολύ απλά με τη μόνιμη σχεδόν φροντίδα να περιορίσουν το μήκος του λάκκου. Αυτό δεν εξηγείται βεβαίως από την έλλειψη χώρου, αλλά παραπέμπει μάλλον απλούστατα στη διάθεση για τη μικρότερη δυνατή προσπάθεια: προτιμούν να σκάψουν ένα λάκκο μήκούς ενός μέτρου από το να σκάψουν ένα λάκκο που έχει μήκος 1,50 ή 1.70 μ.

·         Μια μάλλον καθολική συνήθεια είναι επίσης η ταφή του νεκρού με τα κοσμήματα, ίσως με τα ενδύματά του και με κτερίσματα.

H παρουσία. των κτερισμάτων ερμηνεύεται

·         συνήθως ως ένδειξη πίστης στη μετά Θάνατον ζωή και στην ανάγκη που θα. είχε ο νεκρός για. ορισμένα αγαθά στην άλλη ζωή ή για να συνεχίσει τη δραστηριότητά. τον. Τα αντικείμενα όμως που τοποθετούνται στους τάφους είναι καθημερινά χρηστικά αντικείμενα, που φέρουν ίχνη χρήσης και δεν διαφέρουν από αυτά. που συναντώνται στις κατοικίες. Είναι, επομένως, πιθανό να ανήκαν στούς νεκρούς και γι' αυτό το λόγο τάφηκαν μαζί τους s151

1.       ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΣΚΕΨΗ

H δημογραφία

Αν για το μέγεθος και την πυκνότητα του πληθυσμού δεν μπορούν να γίνουν παρά μόνον αυθαίρετες εκτιμήσεις. είναι ακόμη πιο δύσκολο να γνωρίσουμε την κατάσταση της υγείας των πληθυσμών.

Οι λίγες οδοντοστοιχίες που μελετήθηκαν εμφανίζούν :

·         συχνά τερηδόνα, αλλά σε περιορισμένο αριθμό,

·          και αρκετά έντονα ίχνη φθοράς, που μπορεί να οφείλονται στην παρουσία σκληρών μεταλλικών στοιχείων στα τρόφιμα.

·         οι περιπτώσεις σοβαρής οδοντικής βλάβης φαίνονται σχετικά σπάνιες.

Παραμορφώσεις των οστών, που παρουσιάζονται κυρίως στους σπονδύλους, παρατηρήθηκαν σε μερικές περιπτώσεις και αποδόθηκαν σε

·         αρθριτικές παθήσεις, οι οποίες, πρέπει να τονιστεί, είναι ασθένειες χαρακτηριστικές των πληθυσμών με μόνιμη εγκατάσταση.

·         Ενώ από την Παλαιολιθική εποχή δεν είναι γνωστή καμία περίπτωση οστεοπόρωσης,

·          η νόσος αυτή φαίνεται να προσβάλλει στη Νεολιθική εποχή το ήμισυ των σκελετών που εξετάστηκαν και οφείλεται ίσως στην ύπαρξη της ελονοσίας.

·         Οι τρυπανισμοί, τέλος, εμφανίζονται αρκετά συχνά στη Βαλκανική κατά τη Νεώτερη Νεολιθική. έχουν πραγματοποιηθεί όλοι σε πτώματα και όχι σε ζωντανούς, αλλά το φαινόμενο δεν έχει ακόμη ερμηνευτεί.

 Είναι γενικά παραδεκτό ότι στους προϊστορικούς πληθυσμούς,

·          το μέγιστο ποσοστό θνησιμότητας - μετά από μια ισχυρή παιδική Θνησιμότητα - τοποθετείται στην αρχή της ενηλικίωσης και νωρίτερα στις γυναίκες απ' ό,τι στους άνδρες.

·          Στην περίπτωση των αιγαιακών και των βαλκανικών πληθυσμών, η ακμή τοποθετείται λίγο αργότερα, ανάμεσα στα 28και 35 έτη και η μέση διάρκεια ζωής υπολογίζεται σε 20 χρόνια τουλάχιστον.

·          'Ολες αυτές οι εκτιμήσεις, ωστόσο, οι οποίες έρχονται σε απόλυτη αντίθεση με τους νόμους της ιστορικής δημογραφίας που προβλέπουν τη συνεχή αύξηση του ποσοστού θνησιμότητας από την ηλικία των 15 ετών μέχρι μια μέγιστη τιμή ανάμεσα στα 60 και 69 έτη, οφείλονται σε λανθασμένες μεθόδους που, από τη μια πλευρά, δεν δίνουν σωστό προσδιορισμό της ηλικίας από τους σκελετούς και, από την άλλη, δεν επιτρέπουν τη στατιστική εφαρμογή αυτών των αποτελεσμάτων.

Πρέπει συνεπώς να

·         παραδεχτούμε ότι οι προϊστορικοί πληθυσμοί είχαν μια δημογραφική συμπεριφορά ανάλογη με αυτή των πιο πρόσφατων πληθυσμών και συνεπώς μια μακρύτερη διάρκεια ζωής και μια μέγιστη Θνησιμότητα που τοποθετείται σε μεγαλύτερη ηλικία απ' όσο υπολόγιζαν μέχρι τώρα.

Οι κοινωνικές διαφοροποιήσεις

s152Υπάρχει,

·         κατ' αρχήν, όπως κατά πάσα πιθανότητα υπήρχε και στο παρελθόν, μια κατανομή εργασίας, ανάλογα με το φύλο.

·         Μπορεί κανείς να καταχωρήσει με βεβαιότητα στα

γυναικεία καθήκοντα

·         τη φροντίδα των παιδιών,

·         τη συλλογή καρπών,

·         τις ελαφρές γεωργικές εργασίες,

·         την εκτροφή μικρών ζώων και

·         την προετοιμασία της τροφής

από το χώρο των τεχνικών επίσης,

·         την κατεργασία δερμάτων,

·          το γνέσιμο – τα σφοντύλια απαντούν σε τάφους γυναικών –,

·          την υφαντική,

·          την καλαθοπλεκτική και

·          την αγγειοπλαστική.

Αντίθετα, ανδρικές ασχολίες πρέπει να Θεωρούνται

·         το κυνήγι και

·          το ψάρεμα,

·         οι σκληρές γεωργικές εργασίες και

από τις τεχνικές,

·         η κατεργασία του λίθου, των οστών, του ξύλου και των μετάλλων.

·          το κτίσιμο και

·         ίσως η κατασκευή κοσμημάτων.

·          H κατανομή αυτή συνοδεύεται ήδη[32] από ορισμένες κοινωνικές ανισότητες, που διαφαίνονται – ακόμη και αν δεν υπάρχει άμεση αντιστοιχία  στα ταφικά κτερίσματα.

·          Μερικές φορές, σε ένα μεγάλο αριθμό φτωχών σε κτερίσματα τάφων, οι πλούσιοι τάφοι αποτελούν τη μειοψηφία: η αντίθεση είναι καθαρή, όπως, για παράδειγμα,

στη Deνnjα και στη Βάρνα

·          κατά τη διάρκεια της Νεώτερης Νεολιθικής. στη Θέση αυτή, οι πέντε από τους 81 τάφους – γνωρίζουμε σήμερα πάνω από 130 –

·          δεν περιέχουν κτερίσματα,

·         οι περισσότεροι περιέχουν αρκετά, τρεις είναι πολύ πλούσιοι

·          και τρεις εξαιρετικά πλούσιοι.

·         Φαίνεται. επιπλέον, ότι οι ανισότητες αυτές συνδέονται με το φύλο και ότι γενικά. οι άνδρες εξασφαλίζουν περισσότερα υλικά αγαθά και ίσως υψηλότερη κοινωνική στάθμη από τις γυναίκες τον ίδιου κοινωνικού χώρου. 

·          

·          

Deνnjα

οι πλούσιοι τάφοι ανήκουν όλοι σε άνδρες.

στο βορειοανατολικό τμήμα της Βαλκανικής,

·          τα κτερίσματα είναι συνήθως περισσότερα στους ανδρικούς τάφους απ' ό,τι στους γυναικείους τάφους-

στο Goljamo Delcevo

·         τα χάλκινα. αντικείμενα προέρχονται σχεδόν όλα από τάφους ανδρών.

στη Βάρνα,

·          τρεις πολύ πλούσιοι τάφοι ανήκουν σε γυναίκες, αλλά οι τρεις πλουσιότεροι ανήκούν σε άνδρες Διατυπώνεται μερικές φορές η άποψη ότι υπάρχουν ήδη αυτή την εποχή ειδικευμένοι τεχνίτες: αυτό ισχύει ίσως για τους αγγειοπλάστες, τους χύτες και τους χαλκουργούς, ή ακόμη για τους κατασκευαστές ορισμένων κοσμημάτων.

·         Μια αρκετά μεγάλη τεχνογνωσία απαιτείται μάλλον για να κατέχει κάποιος ορισμένες από αυτές τις τεχνικές, όπως απαιτούνται. s153και σύνθετες εγκαταστάσεις, με πολύπλοκους κανόνες λειτουργίας, για να τις εξασκεί.

·         Συχνά αναφέρεται ως απόδειξη η ανακάλυψη εργαλείων, θραυσμάτων πρώτης ύλης και ημιτελών- ή τελειωμένων αντικειμένων.

·         Στην πραγματικότητα, αυτό δεν αποδεικνύει τίποτε άλλο από την ύπαρξη ενός εργαστηρίου και, επομένως, ενός ατόμου που κατέχει τις τεχνικές. Μπορεί όμως να απέκτησε τις γνώσεις του χωρίς να μεταβληθεί η κοινωνική του Θέση: μπορεί δηλαδή να είναι ειδικός με την καθαρά τεχνική έννοια του όρου ή τεχνίτης με μερική απασχόληση. Τίποτε δεν αποδεικνύει ότι καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος των πόρων του από την τέχνη του και, επομένως, ότι είναι τεχνίτης με πλήρη απασχόληση

Μικρογραφικές παραστάσεις και ειδώλια

 Μια σειρά αντικειμένων από πηλό, που απαντούν σε όλα τα νεολιθικά στρώματα, παριστάνουν σε μικρογραφία γνωστά αντικείμενα ή όντα.

Τα ομοιώματα κτηρίων,

·         κατ' αρχήν, συναντώνται σε μικρό αριθμό από την Εγγύς Ανατολή μέχρι την Ευρώπη και

·          είναι σχετικά διαδεδομένα στη Θεσσαλία, τη Μακεδονία και τη Βαλκανική, ιδιαίτερα στη Μέση[33] και τη Νεώτερη Νεολιθική.

·         Αν και χαρακτηρίζονται συνήθως ως ομοιώματα και Θυμίζουν ασφαλώς οικίες, εντούτοις παρουσιάζουν συχνά ιδιαιτερότητες που ξεφεύγουν από την απλή απομίμηση: έλλειψη πόρτας, ακόμη και απλών ανοιγμάτων, ή αντίθετα ανοίγματα με κυκλικό σχήμα σε σημεία περίεργα. "Αλλα αντικείμενα, που χαρακτηρίζονται και αυτά

·          ως ομοιώματα παριστάνουν εργαλεία, φούρνους, κιβώτια, καθίσματα, τραπέζια, αγγεία τρόφιμα.... όλα όμως μαρτυρούν μια πρόχειρη κατασκευή, που δεν φαίνεται να αποσκοπεί στην ακριβή αναπαραγωγή του απομιμούμενου αντικειμένου.

·          

Τα ζωόμορφα ειδώλια,

·          που συναντώνται παντού σε όλη τη Νεολιθική περίοδο και

·          είναι κατασκευασμένα για να στέκονται,

·          παρουσιάζουν τα ίδια γνωρίσματα: παριστάνουν μια ολόκληρη σειρά κατοικιδίων (βοοειδή, πρόβατα, γίδες, χοίροι, σκύλοι) ή σπανιότερα άγριων ζώων (πουλιά φίδια, ελαφοειδή) που είναι όλα οικεία στους ανθρώπους,

·          αλλά είναι πολύ σχηματικά, χωρίς χαρακτηριστικά ικανά να τα καταχωρήσουν σ' ένα συγκεκριμένο είδος.

Τα ανθρωπόμορφα ειδώλια

·         είναι πολύ περισσότερο διαδεδομένα.

·          Με ύψος που σπάνια ξεπερνά τα 15 εκατοστά.

·         τα ειδώλια αντικατοπτρίζουν δύο βασικές τάσεις.

H πρώτη τάση, η φυσιοκρατική,

·         δημιουργεί γυναικείες ή ανδρικές μορφές,

·          που αποδίδονται συνήθως σε όρθια στάση,

·          με δηλωμένα τα χαρακτηριστικά του προσώπου,

·         τα πόδια χωρισμένα και τα χέρια πλασμένα πάνω στο στήθος.

η σχηματική,

·          περιλαμβάνει s154 ειδώλια χωρίς ένδειξη φύλου,

·         σε όρθια στάση επίσης,

·          αλλά με τα πόδια ενωμένα και μερικές φορές συντετμημένα,

·         με ατροφικά χέρια και

·          χωρίς δήλωση λεπτομερειών στο πρόσωπο.

·         Συναντώνται βεβαίως και όλες οι ενδιάμεσες περιπτώσεις,

·         καθώς και παραλλαγές που συνδέονται με τη στάση της μορφής.

Στην Αρχαιότερη Νεολιθική,

τα φυσιοκρατικά ειδώλια,

ü      μάλλον κυριαρχούν,

ü      παριστάνουν μια όρθια μορφή,

ü       συνήθως γυναικεία,

ü       η μερικές φορές μια καθιστή ανδρική μορφή.

Τα σχηματικά ειδώλια,

ü       πολυάριθμα στη Θεσσαλία,

ü       έχουν συχνά το κατώτερο μέρος του σώματος σε σχήμα αχλαδιού.

Στη Μέση Νεολιθική

τα φυσιοκρατικά

ü      ειδώλια υπερέχουν αριθμητικά (προμετωπίδα σελ. 125)

ü       και παριστάνουν πάντοτε τον ίδιο τύπο όρθιας μορφής,

ü      αλλά η απόδοση γίνεται πιο ρεαλιστική και

ü      δίνει την εντύπωση ότι πρόκειται για πορτραίτα,

ü       ενώ τα χαρακτηριστικά του φύλου δηλώνονται σαφώς.

ü       οι καθιστές μορφές είναι λίγο πιο συνηθισμένες, ενώ

αντίθετα τα σχηματικά ειδώλια

ü       γίνονται πολύ σπανιότερα.

Στη Νεώτερη Νεολιθική,

τα φυσιοκρατικά ειδώλια

ü      κυριαρχούν ακόμη

ü       και παριστάνουν πάντοτε άνδρες, γυναίκες, ή μορφές ακαθορίστου φύλου.

ü       Παράλληλα όμως με τον τύπο της όρθιας μορφής, συναντώνται συχνά και οι άλλοι τύποι, ιδιαίτερα δε αυτός της καθιστής μορφής (ειΚ. 7 δ).

Τα σχηματικά ειδώλια

ü       στο εξής συναντώνται αρκετά συχνά,

ü      ιδιαίτερα στις Κυκλάδες, την Κρήτη και ίσως την κεντρική Μακεδονία:

ü       άλλοτε παριστάνουν μια γονατιστή συνήθως γυναικεία μορφή, με υπερβολικά. ογκώδεις γλουτούς και άκρα.

ü      Και άλλοτε υιοθετούν ήδη (βλ. σελ. 192) τη γενική μορφή του βιολιού στη Βαλκανική,

ü      ορισμένα έχουν απλώς σχήμα σταυρού.

Στα. ανθρωπόμορφα ειδώλια.

ü      αποδίδεται συχνά Θρησκευτική αξία:

ü       υποτίθεται ότι παριστάνουν τη Μητέρα Θεά,

ü       που πιστεύεται ότι λατρευόταν από τους προϊστορικούς λαούς στις πιο διαφορετικές περιοχές και από τις αρχαιότερες περιόδους,

ü      ενώ η ύπαρξή της βεβαιώνεται στις ιστορικές περιόδους στη Μεσοποταμία, την Ανατολία και την Ελλάδα.

ü       H ερμηνεία αυτή βασίζεται στην αριθμητική υπεροχή των γυναικείων ειδωλίων και κυρίως στον υπερβολικό τονισμό των χαρακτηριστικών του φύλου, που παραπέμπουν συμβολικά στη σημασία. που απέδιδαν οι άνθρωποι στην ανθρώπινη γονιμότητα και σ' αυτή των κοπαδιών και της γης.

ü      H επανάληψη αυτής της υπόθεσης, ωστόσο, και το κύρος των οπαδών της δεν καταφέρνουν να μετριάσουν τις αδυναμίες της.

ü      Στην πραγματικότητα., ο υπερβολικός τονισμός των χαρακτηριστικών του φύλου μπορεί επίσης να οφείλεται στη θέληση να ορίσουν σαφώς ορισμένα ειδώλια ως γυναικεία. Επιπλέον, η  Θρησκευτική ερμηνεία αφήνει κατά μέρος τα ανδρικά ειδώλια και κυρίως αυτά που δεν έχουν ενδείξεις φύλου, που μπορεί να είναι εξίσου s155πολυπληθή με τα γυναικεία.

ü      Το κυριότερο είναι, όμως, ότι κανένα βέβαιο επιχείρημα δεν υποχρεώνει σε υπέρ αυτής συμπέρασμα: όταν τα ειδώλια βρίσκονται μέσα σε ιερό», δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς ότι το εν λόγω ιερό» οφείλει την ταύτισή τον αποκλειστικά και μόνο στην παρουσία τους σ' αυτό.

ü      Τα ανθρωπόμορφα ειδώλια, όμως, ανήκουν σ' ένα σύνολο πον περιλαμβάνει, εκτός από αυτά, ομοιώματα σπιτιών, αντικειμένων και ζωόμορφα ειδώλια. όλα αυτά παρουσιάζουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: πρόκειται για αντικείμενα πρόχειρα κατασκευασμένα, που παριστάνουν σε μικρογραφία υπαρκτά αντικείμενα ή όντα, σε μεγάλη ποικιλία, αλλά πάντοτε οικεία.

ü       συχνά η αναγνώρισή τους είναι δύσκολη, [34], λόγω της σχηματικότητάς τους και

ü      συναντώνται πάντοτε μέσα στα σπίτια ή κοντά σ' αυτά. ιδιαίτερα δε μέσα σε αποθέτες.

ü      Τα χαρακτηριστικά αυτά, βεβαίως, μπορούν να εξηγηθούν αρκετά ικανοποιητικά, αν επανεξεταστεί η παλιά υπόθεση σύμφωνα με την οποία τα περισσότερα από αυτά τα ειδώλια είναι παιχνίδια.

H βασική πηγή των παιχνιδιών, πράγματι, είναι πάντοτε η απομίμηση: αναπαράγουν σε σμίκρυνση τα σπίτια, τα έπιπλα, τα σκεύη, τα ζώα και τους ανθρώπους του υπαρκτού κόσμου και με αυτή τη σειρά ομοιωμάτων και ειδωλίων τα παιδιά μιμούνται τη συμπεριφορά των ενηλίκων.με παρόμοιο τρόπο συναντά κανείς στις σύγχρονες κούκλες την ίδια υπεροχή γυναικείων χαρακτηριστικών και την ίδια σημασία των τύπων ακαθορίστου φύλου με τα νεολιθικά ειδώλια. Από την άλλη πλευρά, η εθνογραφία και η ιστορία προσφέρουν πολλά παραδείγματα ειδωλίων για τα οποία είναι γνωστό ότι πρόκειται για παιχνίδια. Μέχρι τώρα, ωστόσο, στις ανασκαφές δεν έχουν βρεθεί ειδώλια και ομοιώματα που να συνδέονται μεταξύ τους, ούτε ταφικά αντικείμενα που να συνδέονται σαφώς με παιδικό τάφο. Ακόμη και σ' αυτή την περίπτωση, το ερώτημα αν ορισμένα από αυτά έχουν και άλλες ιδιότητες, μυητικές, παιδαγωγικές ή ακόμη και Θρησκευτικές, παραμένει ανοιχτό

H Θρησκεία

Είναι γενικά αποδεκτό ότι τα ειδώλια από τη μια πλευρά και οι ταφικές συνήθειες από την άλλη επιδέχονται μια θρησκευτική ερμηνεία, αλλά διαπιστώθηκε ότι πρόκειται απλώς για μια εδραιωμένη αντίληψη, την οποία τίποτε δεν μπορεί να επιβεβαιώσει. Το ίδιο συμβαίνει και με τα αυθαίρετα συμπεράσματα τα οποία διατυπώνουν μερικές φορές οι ειδικοί με βάση το μινωικό ή το μυκηναϊκό πολιτισμό.

s156Οσον αφορά τα κτήρια που ερμηνεύτηκαν ως χώροί λατρείας –

για παράδειγμα, στη Νέα Νικομήδεια (Αρχαιότερη Νεολιθική) και

στην Anza (Μέση Νεολιθική) –,

ü     αυτά παρουσιάζουν χαρακτηριστικά είτε ιδιαίτερα αμφίβολα, όπως είναι

ü     οι διαστάσεις τούς ή

ü     η παρουσία εντοίχιας γραπτής διακόσμησης,

ü      είτε κοινότυπα, όπως  είναι η παρουσία ειδωλίων.

ü     Δεν θα έπρεπε, ωστόσο, να διατυπωθεί το συμπέρασμα ότι οι νεολιθικοί άνθρωποι δεν είχαν Θρησκεία. απλώς δεν μας είναι ακόμη γνωστή.

H σημειογραφία των συμβόλων

Είναι πολύ πιθανό οι πληθυσμοί αυτοί να χρησιμοποιούσαν ένα ή και περισσότερα συστήματα συμβόλων, αλλά δεν διαθέτούμε ικανοποιητικά στοιχεία για να το αποδείξουμε.

ü      Κατ' αρχήν, ορισμένες εγχάρακτες διακοσμήσεις, που συναντώνται στη Βαλκανική πάνω σε υφαντικά βάρη, σε πήλινους μικρούς δακτυλίους και σε αγγεία, είναι αρκετά περίπλοκες και υποβάλλουν την ιδέα ότι πρόκειται ίσως για συμβολικά σημεία, συστατικά στοιχεία μιας πρωτογραφής, αλλά αυτό δεν έχει ωστόσο αποδειχτεί μέχρι σήμερα.

ü      Το ίδιο πρόβλημα. υπάρχει και με τα εγχάρακτα σημεία – γραμμές και στιγμές – που βρίσκονται στη Θεσσαλία πάνω σε μερικές πήλινες πινακίδες.

ü      Οι σφραγίδες ή pίntaderas, τέλος, δεν είναι επίσης εύκολο να ερμηνευτούν.

1.       Γνωστά από την Εγγύς Ανατολή μέχρι τη Βαλκανική, αυτά τα πήλινα ή και λίθινα μερικές φορές αντικείμενα

2.       συναντώνται σε μεγάλο αριθμό στην Αρχαιότερη και κυρίως στη Μέση Νεολιθική περίοδο (εικ. 7 ε-η), αλλά είναι σπανιότερα στη Νεώτερη Νεολιθική.

3.        Συχνά έχουν σχήμα κουμπιού – ή, κατ' εξαίρεσιν, κυλίνδρού και στην επίπεδη βάση τους φέρουν διακόσμηση από βαθιά εγχάρακτα γεωμετρικά σχήματα. Διατυπώνεται συχνά η υπόθεση ότι χρησιμοποιούνται για να τυπώνουν διακοσμητικά σχήματα πάνω στο σώμα, η ιδέα αυτή, ωστόσο, δεν εξηγεί τις τόσο βαθιές χαράξεις. θα μπορούσε κανείς να τα Θεωρήσει με την ίδια πιθανότητα σφραγίδες για τη διακόσμηση ψωμιών και γλυκών.

Οικονομία και τεχνικες  ΟΙ βάσεις της οικονομίας

s157O τρόπος διαβίωσης των νεολιθικών πληθυσμών, ο οποίος βασίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία, παρουσιάζει πολύ νωρίς χαρακτηριστικά που θα διατηρηθούν με μεγάλη σταθερότητα μέσα στο χρόνο

H γεωργία και η συλλογή καρπών Είδαμε πόσο περίπλοκο είναι το πρόβλημα των αρχών της γεωργίας (βλ.σελ. 129).

Από την «ακεραμική» Νεολιθική περίοδο, ωστόσο, η ποικιλία των φυτών είναι ίδια με αυτή που υπάρχει στη συνέχεια και περιλαμβάνει τόσο τα άγρια είδη καρπών που εξακολουθούν, όπως είναι φυσικό, να συλλέγονται, όσο και τα καλλιεργημένα φυτά που συνδέονται με πραγματικές αγροτικές τεχνικές.

·         Το σιτάρι, το κριθάρι και τα όσπρια ‑ κυρίως λαθούρι, μπιζέλια και φακή - αποτελούν, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, τη βάση της φυτικής διατροφής,

·         ενώ οι καρποί αποτελούν ένα κατά το μάλλον ή ήττον μόνιμο σνμπλήρωμα

Ανάμεσα στις ποικιλίες του σιταριού

·         , καλλιεργούνται περισσότερο το μονόκοκκο και το δίκοκκο, κυρίως στην περιοχή της Βαλκανικής.

·         Τα άλλα και ιδιαίτερα τα μαλακά σιτάρια είναι σαφώς σπανιότερα.

Το κριθάρι

·          αντιπροσωπεύεται από δύο ποικιλίες,

1.     το δίστοιχο και

2.     το εξάστοιχο, :ειδικά στην καλλιεργήσιμη μορφή του, τείνει όλο και περισσότερο να αντικαταστήσει το πρώτο(δίστοιχο): η εξέλιξη αυτή εναρμονίζεται με ό,τι ξέρουμε για την ιστορία του είδους, αλλά η εξάπλωσή τον, κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα και τη Βαλκανική, Θέτει ένα πρόβλημα, επειδή σήμερα το κριθάρι επιχωριάζει σε περιοχές με μεσογειακό κλίμα, όπως είναι οι Κυκλάδες.

·         Η συγκομιδή των σιτηρών γίνεται με σύνθετα δρεπάνια, που αποτελούνται από ένα καμπυλωμένο στέλεχος, με λίθινες λεπίδες τοποθετημένες σ' ένα κοίλωμα του στελέχους (εικ. 8 α).

'Οσον αφορά τους καρπούς

·         , η ποικιλία τους είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή: κράνα, μούρα, αχλάδια, δαμάσκηνα, σύκα, σταφύλια κάστανα, βαλανίδια, καρύδια, φουντούκια, αμύγδαλα, φυστίκια, τα οποία μάλλον, τις περισσότερες φορές, συλλέγονται απλώς από τα δένδρα.

·         H προετοιμασία τον εδάφους για τις καλλιέργειες γίνεται πιθανώς με εργαλεία λίθινα, οστέινα ή από κέρατα ελαφοειδών, που χρησιμοποιούνται ως σκαπάνη ή ακόμη και ως άροτρο.

·         Η συγκομιδή των σιτηρων : σύνθετα δρεπάνια, που αποτελούνται από ένα καμπυλωμένο στέλεχος, με λίθινες λεπίδες τοποθετημένες σ' ένα κοίλωμα του στελέχους (εικ. 8 α).

 Εχουν βρεθεί πολλά εργαλεία αυτού του είδους στην περιοχή της Βαλκανι s158κής και πολλά μικρολιθικά εργαλεία στην Ελλάδα.

 είναι συχνά γυαλισμένα από τη χρήση και αυτό οφείλεται στη λειαντική επίδραση της κοπής των δημητριακών[35], και άλλων φυτών.

 H κτηνοτροφία, το κυνήγι καί το ψάρεμα

 Είδαμε πώς τίθεται σήμερα το πρόβλημα της εμφάνισης της κτηνοτροφίας (βλ. σελ. 129). Από την αρχή της Νεολιθικής περιόδου, πάντως, παράλληλα με τα άγρια είδη, άρχισαν να διαδίδονται οι εξημερωμένες μορφές των ειδών που στη συνέχεια Θα πληθαίνουν: αιγοπρόβατα, βόδια και χοίροι. Από αυτή την περίοδο (αρχή της Νεολιθικής περιόδου)

1.       η κυριαρχία των αιγοπροβάτων είναι εντονότερη, γεγονός που δεν ξενίζει σ' ένα χώρο ως επί το πλείστον μεσογειακό.

2.       Το βόδι και ο χοίρος συναντώνται παντού, αλλά γενικά βρίσκονται στη δεύτερη θέση. Μόνο στην περιοχή της Βαλκανικής, το βόδι αποτελεί τη βάση της κτηνοτροφίας, πιθανότατα λόγω του ήπιού κλίματος που ευνοεί την ανάπτυξη της βοσκής.

Οι λόγοι που οδήγησαν, πάντως, στην άσκηση της κτηνοτροφίας είναι διάφοροι.

1.       Είναι γενικά παραδεκτό ότι η προμήθεια κρέατος είναι ο πρώτος και αυτό ισχύει στην περίπτωση τον χοίρου, λιγότερο για τα αιγοπρόβατα.

2.       H παραγωγή γάλακτος και μαλλιού παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο.

3.        "Οσον αφορά τα βοοειδή, η προμήθεια κρέατος και γάλακτος είναι η βασική επιδίωξη, αλλά μπορεί τα ζώα να χρησιμοποιήθηκαν και στις γεωργικές εργασίες, ιδιαίτερα για τη ζεύξη του αρότρου και τη μεταφορά φορτίων.

Το κυνήγι

4.        εξακολούθεί φυσικά να κατέχει σημαντική θέση. O λαγός και τα ελαφοειδή (ελάφι, ζαρκάδι, δάμα) είναι τα πιο περιζήτητα Θηράματα, αλλά δίπλα σ' αυτά βρίσκεται μια εξαιρετική και μερικές φορές απροσδόκητη ποικιλία ζώων: βόνασσος, λύκος, αλεπού, αρκούδα, λιοντάρι. αγριόγοιρος, αγριόγατα, σκυθική γάτα, νυφίτσα, τρόχος, κάστορας, σκατζόχοιρος, χελώνες, πουλιά...

Το ψάρεμα

5.        

–         με τα ψάρια (τόνος, λαβράκι, βακαλάος),

–         τα όστρεα (κελύφη, γαστερόποδα μαλάκια, πεταλίδες, κτένια, στρείδια, μύδια) και

–         τα οστρακόδερμα (αχινοί, καβούρια), παρέχει ένα αρκετά σημαντικό συμπλήρωμα τροφής.

Τα όπλα

που χρησιμοποιούνται στο κυνήγι και από τα οποία ορισμένα είναι και εργαλεία, περιλαμβάνουν όπλα χειρός και όπλα βολής.

·         όπλα χειρός

·          είναι πελέκεις, μαχαίρια και εγχειρίδια. Συνήθως είναι λίθινα,.σπανιότατα από τη Μέση Νεολιθική περίοδο και μετά - από χαλκό και σ' αυτή την περίπτωση προαναγγέλλουν δύο τύπους, τον τριγωνικό και τον επιμήκη που Θα είναι συνηθισμένοι Κατά την Πρώιμη Χαλκοκρατία (βλ. σελ. 197).

·         s159

·         Τα όπλα βολής

·         αντιπροσωπεύονται από τα βλήματα. 'Ετσι τουλάχιστον ερμηνεύονται οι πολυάριθμες πήλινες σφαίρες που συναντώνται στην ηπειρωτική Ελλάδα και τη Βαλκανική.

·         Τα καμάκια,

–         που απαντούν κυρίως στη Βαλκανική κατά τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο, είναι

–          είτε οστέινα

–         είτε από κέρατο ελαφοειδούς και

–          φέρουν πτερύγια.

·         Από τα τόξα και τα βέλη σώζονται μόνο οι αιχμές που είναι λίθινες ή, μερικές φορές, στη Βαλκανική και οστέινες. "Εχουν γενικά τριγωνικό σχήμα (εικ. 8 β), ενώ το σχήμα της βάσης τους ποικίλλει ανάλογα με την περιοχή και την περίοδο. Στην πραγματικότητα, δεν ξεχωρίζουν μέσα στην ευρύτερη σειρά των διατρητικών όπλων.

Η διατροφή

a)     Τα μέσα που χρησιμοποιούνται για τη διατήρηση των τροφίμων είναι διάφορα:

·         λάκκοι για το σιτάρι,

·         ειδικά διαμορφωμένοι χώροι (βλ. σελ. 144)

·          και κυρίως πολυάριθμα σκεύη κλειστού σχήματος, το στόμιο των οποίων σφραγίζεται εύκολα, για παράδειγμα, με τη βοήθεια μιας επίπεδης πέτρας.

b)    Για να προετοιμάσουν τα  τρόφιμα, τα κόβουν με τα ίδια εργαλεία που χρησιμοποιούν και για άλλες χρήσεις,

c)     τα στραγγίζουν με τη βοήθεια ιθμών δηλαδή πήλινων διάτρητων φιαλών, δείγματα των οποίων βρίσκονται παντού.

d)    Τα τρίβουν με λίθινα ή ξύλινα γουδοχέρια σε γουδιά.

e)    Τα κοπανίζουν με τη βοήθεια λίθινων τριβείων και τριπτήρων, που είναι συνήθως κινητοί, ή, αρκετά συχνά στη Βαλκανική κατά τη Νεώτερη Νεολιθική σταθεροί.

f)      Το αλεύρι συλλέγεται με σπάτουλα ή κουτάλι, που βρίσκονται μερικές φορές στις ανασκαφές σε μικρή απόσταση.

g)     Το μαγείρεμα, τέλος γίνεται στις εστίες και στους φούρνους (βλ. σελ. 145).

2. ΟΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

H καλαθοποιία και ή υφαντική

Τα αποτυπώματα ψαθών στις βάσεις των αγγείων είναι πολυάριθμα σε όλες τις φάσεις της Νεολιθικής (βλ. σελ. 165).

Πλεγμένα με καλάμια ή άχυρο,

βεβαιώνονν την

·         ύπαρξη της υφασμένης ψάθας και

·         της ψάθας από σκοινί,

που κυριαρχούν στην περιοχή του Αιγαίου,

·         αλλά και της ελικοειδούς ψάθας που είναι λιγότερο διαδεδομένη.

διαφορετικοί τύποι

·         Δεν φαίνεται να υπάρχει καμιά γεωγραφική ή χρονολογική κατανομή ανάμεσα σ' αυτούς τους διαφορετικούς τύπους,

·         που δίνουν αντίθετα την εντύπωση ότι συνυπάρχουν παντού s160

Το λινάρι και το μαλλί είναι πιθανώς τα πιο γνωστά υλικά της υφαντικής.

Τα αδράχτια,

–         που πρέπει να ήταν ξύλινα, δεν σώζονται,  αλλά

–         συναντώνται παντού τα σφοντύλια που τα συνόδευαν.

 desbiblΜερικές φορές, πρόκειται απλώς για θραύσματα αγγείων με μια οπή στο κέντρο.

Πιο συχνά, ωστόσο, πρόκειται για αντικείμενα κατασκευασμένα από πηλό, διακοσμημένα συνήθως με εγχάρακτα σχέδια, που εμφανίζονται στην Πρώιμη Νεολιθική περίοδο και αυξάνονται από τη Νεώτερη Νεολιθική και μετά: έχουν σχήμα Κυκλικό Και συχνά αμφικωνικό προφίλ.

Τα «πηνία» (καρούλια), επίσης από πηλό, συμπληρώνουν τον εξοπλισμό του γνεσίματος.

 Οι αργαλειοί, που ήταν ξύλινοι, δεν σώζονται, αλλά έχουν απομείνει τα βαρίδια, που αποδεικνύουν τη χρήση, όπως στην Ανατολία, του νεολι­θικού αργαλειού ευρωπαϊκού τύπου:

1.       Πρόκειται για έναν κάθετο αργαλειό χωρίς πλαίσιο, όπου οι κατακόρυφες κλωστές τον στημονιού τυλίγονται ψηλά σ' ένα οριζόντιο αντίον Και τεντώνονται με τα βαρίδια. Δεμένα σε μία ή περισσότερες Κλωστές. τα βαρίδια είναι λίθινα. ή πήλινα και συνή­θως διάτρητα.

2.       Για τη ραφή, χρησιμοποιείται κυρίως το κέστρο. αιχμηρό εργαλείο, κατάλληλο για πολλές χρήσεις. Το εργαλείο αυτό, γνωστό από την Παλαιολιθική εποχή, κατασκευάζεται ή από κέρατο ελαφοειδούς ή από ένα πλατύ κόκκαλο ή πιο συχνά. από ένα μακρύ κόκκαλο, η άρθρωση του οποίου χρησιμεύει ως λαβή.

3.       Σπανιότερο είναι το σουβλί, που είναι λεπτότερο και συχνά έχει λαβή. Αυτοί οι δύο τύποι εργαλείων κατασκευά­ζονται και από χαλκό, πιθανώς από τη Μέση Νεολιθική περίοδο Και οπωσδήποτε από τη Νεώτερη. '

4.       Όσον αφορά τις βελόνες, έχουν όλες οπή, είναι συνήθως Οστέινες, αλλά. υπάρχουν και χάλκινες Κατά τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο.

Οι ορυκτές πρώτες ύλες

 Ορισμένα ορυκτά

·         κοινής χρήσης, όπως είναι ο πηλός και οι πέτρες για την οικοδόμηση, εξορύσσονται κοντά στις κατοικημένες περιοχές. Αντίθετα,

·          πρέπει συχνά να αναζητηθεί λίγο μακρύτερα καλής ποιότητας άργιλλος, ή πέτρα κατάλληλη για. πλάκες ή και για την κατασκευή εργαλείων, όπως ο πυριτόλιθος.

·          Ακόμη πιο δυσεύρετες είναι ορισμένες χρωστικές ουσίες, όπως οι ώχρες και Τα χαλκομεταλεύματα, καθώς και οι λίΘοι που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή λειασμένων εργαλείων Καί κοσμημάτων.

·          αναζητούνται επειδή έχουν μια συγκεκρημένη ιδιότητα:

      η σμύριδα, διακινείται από τη Νάξο ώς το Σάλιαγκο,

       ο πυριτόλιθος από την περιοχή της Καλαμπάκας ώς την "Αργισσα και από τη Μαδάρα ώς ένα τμήμα της Βαλκανικής. τη Βαλκανική, η εξόρυξη του πυριτόλιθου στη Κriva Rekα

·         s161O οψιανός, όπως αποδεικνύουν οι φασματοσκοπικές αναλύσεις, μπορεί και αυτός να έχει μακρινή προέλευση.

1)      προερχόμενος από τη Μήλο, που συναντάται στο Φράγχθι από το τέλος της Παλαιολιθικής,

2)      πρωτοεμφανίζεται στην 'Αργισσα κατά την «ακεραμική» φάση.

3)      σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής, βρίσκεται αλλού πιο συχνά, αλλού πιο αραιά, σε μια ευρεία ζώνη που περιλαμβάνει τις Κυκλάδες, ένα τμήμα της Δωδεκανήσου, την Κρήτη, την Πελοπόννησο, την κεντρική Ελλάδα, τη Θεσσαλία και σε πολύ μικρότερο βαθμό τη νότια Μακεδονία. H ζώνη αυτή τείνει να διευρυνθεί στη διάρκεια της Νεώτερης Νεολιθικής.

4)      Στη Μήλο, πάντως, στα δύο κοιτάσματα οψιανού στις θέσεις Στα Νύχια και Δεμενεγάκι βρέθηκαν τμήματα στοών που ακολουθούν φλέβες, καθώς και μεγάλες εκτάσεις με απολεπίσματα, που αποδεικνύουν ότι οι άμορφες μάζες πετρώματος υποβάλλονταν σε μια χοντρική επεξεργασία επιτόπου πριν να μεταφερθούν.

Η προέλευση των αμιγών μετάλλων και των μεταλλευμάτων είναι πιο δύσκολο να προσδιοριστεί.

1)      0 χρυσός

1.       επιχωριάζει στην Ανατολία, τη νότια και κεντρική Ελλάδα και κυρίως στη Μακεδονία και τη Θράκη,

2.       αλλά δεν έχει βρεθεί καμιά φλέβα με σαφή ίχνη εκμετάλλευσης στη Νεολιθική εποχή.

2)      O χαλκός

1.       αφθονεί στην Κύπρο, την Ανατολία, τη Θράκη, τη Μακεδονία και τη Σερβία, ενώ απαντά σε μικρότερες ποσότητες στην περιφέρεια του Αιγαίου και στα νησιά.

2.       "Εχουν εντοπιστεί δύο αρχαία μεταλλεία.

1.       Το ένα βρίσκεται στη Rudnα Glava, στην ανατολική Σερβία, όπου από την αρχή της Νεώτερης Νεολιθικής γινόταν εξόρυξη μαλαχίτη και ίσως αμιγούς χαλκού.

2.       Το άλλο βρίσκεται στο Αιbunar,[36] και η εκμετάλλευση χρονολογείται επίσης στη Νεώτερη Νεολιθική.

3.       Rudnα Glανα και το Aϊbunar Εξόρυξη γίνεται σε υπόγειες στοές, που ξεκινούν από κάθετα πηγάδια, όπου η πελέκηση του λίθου γίνεται με τη βοήθεια σφυριών από κέρατο ελαφοειδούς.

3)      Ο μόλυβδος και ο άργυρος[37]

είναι διαδεδομένοι στην Ανατολία και στην Ελλάδα, κυρίως στις Κυκλάδες Καί την Αττική, όπου εξορύσσονται από τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο στην περιοχή του Θορικού συναντώνται επίσης στη Μακεδονία και τη Θράκη H εξόρυξη γίνεται συχνά σε υπόγειες σήραγγες.

H λιθοτεχνεια

Οπως συμβαίνει σε πολλές περιοχές, βασικό υλικό είναι ο πυριτόλιΘος, στον οποίο προστίθενται, ανάλογα με τους τοπικούς φυσικούς πόρους και άλλοι σκληροί και κλαστικοί λίθοι, όπως είναι ο χαλαζίας (με την s162 ορεία κρύσταλλο και τον ίασπι), ο χαλκηδόνιος και ορισμένοι ηφαίστειογενείς λίθοι.

 Στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο όμως, επικρατεί κατ' εξαίρεσιν ο οψιανός και ιδιαίτερα στις πλησιέστερες προς τη Μήλο ζώνες, όπου χρησιμοποιείται αποκλειστικά- χρησιμοποιείται επίσης ευρέως σε πολλές περιοχές της Βαλκανικής.

·         H Κατεργασία των πυρήνων γίνεται κανονικά μέσα στους οικισμούς ή κοντά. σ' αυτούς, όπως βεβαιώνουν οι φολίδες και τα απολεπίσματα που απαντούν σε μεγάλες ποσότητες.

·         H κατεργασία αυτή δίνει στον πυρήνα μια επιμήκη μορφή και δημιουργεί μία ή δύο ακμές που επιτρέπουν την πελέκηση με επίκρουση ή με πίεση ενός αριθμού λεπίδων. Συνήθως, οι λεπίδες αυτές χρησιμοποιούνται ως έχουν ή τεμαχίζονται, όπως συμβαίνει στην «ακεραμική» φάση για την παραγωγή μικρολιθικών εργαλείων, ή γίνεται επίσης «δευτερογενής επεξεργασία», για τη δημιουργία ξέστρων, γλυφίδων, αιχμών και τρυπάνων.

·         Τέλος, τα αντικείμενα που Θέλουν να κρεμάσουν ή να στειλεώσουν, τα τρυπούν με δύο τρόπους:

1.       είτε με τη βοήθεια ενός τρυπάνου με αιχμηρή απόληξη που δημιουργεί μια κωνική ή αμφικωνική οπή,

2.       είτε με ένα σωληνωτό τρύπανο — όπως ένα καλάμι — Καί με σμυριδόσκονη, που δημιουργούν μια περίπου κυλινδρική οπή. Με το δεύτερο τρόπο, πάντως, ανοίγονται οι οπές στειλέωσης στους πελέκεις και τις σμίλες.

H κατεργασία του ξύλου.

 Τα εργαλεία οριζόντιας επίκρουσης περιλαμβάνουν ασφαλώς μαχαίρια και ξέστρα, αλλά δεν διαφέρουν από αυτά που έχουν και άλλες χρήσεις το πριόνι δεν είναι γνωστό, απλά τα εργαλεία με οδοντωτή λεπίδα, απλά ή σύνθετα, παίζουν ήδη τον ίδιο ρόλο. Τα εργαλεία που λειτουργούν με κάθετη επίκρουση είναι κατ' αρχήν οι πελέκεις και οι σμίλες.:

·         Πρωτοεμφανίστηκαν μάλλον κατά τη διάρκεια της Μεσολιθικής αλλά

·          είναι πολύ διαδεδομένα. σε όλη τη Νεολιθική περίοδο.

·          Δουλεμένα συνήθως σε σκληρούς και λεπτόκοκκους λίθους,

·          είναι λειασμένα είτε σε όλη τους την επιφάνεια είτε μόνο στην κόψη, ανάλογα με τον τρόπο στειλέωσης.

·         Από τη Μέση Νεολιθική και ιδιαίτερα από τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο, ορισμένα, κυρίως στη Βαλκανική, κατασκευάζονται από φυσικό χαλκό, σφυρηλατημένο και λειασμένο[38] και μερικές φορές φέρουν οπή

·         Επειδή σπάνια είναι γνωστός ο τρόπος στειλέωσης αυτών των εργαλείων δυσκολευόμαστε να  ξεχωρίσουμε με ασφαλεια τις σμίλες από τους πελέκεις συνήθως

θεωρούνται πελέκεις τα εργαλεία που έχουν συμμετρική κόψη και

σμίλες αυτά που έχουν ασύμμετρη κόψη.

Οι πελέκεις

θεωρούνται πελέκεις τα εργαλεία που έχουν συμμετρική κόψη

·       έχουν  s164 συνήθως απλή και επίπεδη λεπίδα, με ΚΟVΤη μακρόστενη κόψη, ευθύγραμμη ή κυρτή.

·       στη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο εμφανίζεται ένας, τύπος   ….. μακρόστενη λεπίδα, κοίλα άκρα και πεπλατυμένη Κόψη πάντοτε από χαλκό. που θα είναι πολύ διαδεδομένος στην Πρωτοχαλκή ΙΙ περίοδο[39].

·       Οι λεπίδες με υποδοχή για στειλέωση, συνήθως λίθινες και με απλά σχήματα, είναι διαδεδομένες στη Βαλκανική κατά τη Νεώτερη Νεολιθική, αλλά λιγότερο στο Αιγαίο.

·       Το ίδιο ισχύει για τα διπλά εργαλεία, διπλούς πελέκεις, σμιλοπελέκεις και σφυροπελέκεις, που είναι συχνά χάλκινα.

Οι σμίλες

σμίλες αυτά που έχουν ασύμμετρη κόψη.

·       έχουν επίσης απλές και επίπεδες λεπίδες, που το σχήμα τους διαφέρει στις λεπτομέρειες, όπως και αυτό των πελέκεων.

·       'Ολες οι κοντές λεπίδες μπορούν να προσαρτηθούν σε μια υποδοχή από  το κέρατο ελαφοειδούς ή από κόκκαλο, η οποία και αυτή στερεώνεται σε ξύλινο στέλεχος.

·        Οι επιμήκεις λεπίδες στερεώνονται σε μια οπή της λαβής.

·       οι επίπεδες χάλκινες λεπίδες στερεώνονται στη λαβή με πλατυκέφαλα καρφιά.,

·       ενώ αυτές που φέρουν οπή έχουν στερεωμένη τη λαβή τους σ’ αυτή 

Για τις οριζόντιες επικρούσεις, χρησιμοποιούν

·         κοπίδια και γλυφίδες, ποu διακρίνονται με δυσκολία από τους πελέκεις και τις σμίλες και

·          είναι πάντοτε από μέταλλο.

·         Η λεπίδα τους είναι στενή και με διπλή κόψη.

·         Τα εργαλεία αυτά εμφανίζονται στη Μέση Νεολιθική περίοδο και είναι κάπως πιο συνηθισμένα.

·         στη Νεώτερη Νεολιθική. Μεγάλες διάτρητες σφύρες , κόπανοι με γλυφή, σχεδόν πάντοτε λίθινοι, συναντώνται σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής.

Οι τεχνικές της αγγειοπλαστικης

 Το αργιλλόχωμα χρησιμοποιείται,

·         όπως και πριν,

·          για την κατασκευή διαφόρων αντικειμένων, όπως τα ειδώλια, τα ομοιώματα, τα σφοντύλια. που πλάθονται στο χέρι και ψήνονται:

·         αυτή η πρακτική θα συνεχιστεί και στις επόμενες περιόδους.

 'Οσο για την κεραμική, αν και μεσολαβεί

Κατ' αρχήν μια «ακεραμική» φάση, πρωτοεμφανίζεται στα στρώματα της Αρχαιότερης Νεολιθικής σε μεγάλες Ποσότητες και μαρτυρεί, ήδη από την εποχή εκείνη, την ύπαρξη σαφώς προσδιορισμένων τεχνικών[40]. οι τεχνικές αυτές θα δεχτούν ελάχιστες μόνο βελτιώσεις μέχρι την υιοθέτηση του κεραμικού τροχού στη Μέση Χαλκοκρατία[41].

1.       Ο αγγειοπλαστικός πηλός, συχνά σιδηρούχος, αναμιγνύεται με μεταλλικό ή φυτικό απολιπαντικό, σε μικρή ή μεγάλη ποσότητα ανάλογα με το μέγεθος του αγγείου.

2.       Στη συνέχεια, το αγγείο πλάθεται, μερικές φορές με s165καλούπι, αλλά τις περισσότερες με το χέρι. Για την κατασκευή των μικρών αντικειμένων και των μικρών αγγείων, μια πολύ απλή μέθοδος που Θα εφαρμοστεί σε όλες τις εποχές, είναι να ζυμώνουν μέσα στην παλάμη τους έναν απλό βωμό πηλού. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, κατασκευάζουν το αγγείο πάνω σε μια βάση,  επιθέτοντας, τη μια πάνω στην άλλη, στενές ταινίες πηλού. H βάση είναι συνήθως κινητή. μπορεί να είναι μια ψάθα ή ένα επίπεδο αντικείμενο καλυμμένο με φύλλα που αφήνουν το αποτύπωμά τούς στη βάση του αγγείου. Μερικές φορές ωστόσο, μπορεί να είναι σταθερή, όπως συμβαίνει με τη ροδάνη

3.       Αφού το αγγείο έχει αρχίσει να στεγνώνει,

4.       το πρόσθετα στοιχεία λαβές, αποφύσεις, προχοές, πόδια — που έχουν πλαστεί ξεχωριστά προσκολλώνται στο αγγείο με πηλοπολτό που ενισχύεται μερικές φορές με έμβολο.

5.        Κατόπιν, το αγγείο καλύπτεται με ένα αλείφωμα από πολτό αργίλλον συνήθως ανοιχτού χρώματος, που θα χρησιμεύσει ως βάση για το γραπτό διάκοσμο σκοτεινού χρώματος-

6.        έπειτα γίνεται η απόξεση, ενδεχομένως η στίλβωση και τέλος η διακόσμηση.

7.       O γραπτός διάκοσμος γίνεται πιθανώς με πινέλο στις περισσότερες περιπτώσεις, μερικές φορές, όμως, με το δάκτυλο ή με καταλειβάδες.

8.       O γραφίτης τοποθετείται ίσως με τη βοήθεια ενός κώνου που λειτουργεί ως μολύβι.

9.       Η ανάγλυφη διακόσμηση επιτυγχάνεται είτε με την παραμόρφωση των τοιχωμάτων του αγγείου, είτε με επικόλληση στοιχείων που πλάθονται ξεχωριστά.

10.   Οι εγχαράξεις γίνονται με το νύχι ή, πιο συχνά. με ένα αιχμηρό εργαλείο.

11.   H κτενιστή διακόσμηση εκτελείται με ένα οστέινο ή ξύλινο εργαλείο ή με ένα κοχύλι.

12.   Πολλές εμπίεστες διακοσμήσεις γίνονται με τη βοήθεια ενός κοχυλιού.

13.    Πολύ συχνά, τέλος, τα εγχάρακτα και εμπίεστα κοσμήματα γεμίζονται με λευκή ή κόκκινη ένθετη ύλη.

14.   'Υστερα, τα αγγεία ψήνονται σε σωρούς ή σε λάκκους, δηλαδή χωρίς κλίβανο: τουλάχιστον δεν έχει αναγνωριστεί μέχρι τώρα με βεβαιότητα κανένας κεραμικός κλίβανος. Γενικά, οι θερμοκρασίες παραμένουν χαμηλές, της τάξης των 700 με 800°C, αλλά το αποτελέσματα της οξείδωσης και της αναγωγής είναι ήδη γνωστά: μερικά αγγεία της Αρχαιότερης και της Μέσης Νεολιθικής περιόδου, που το εσωτερικό και το χείλος τούς είναι μελανά (μελανοστεφή), ψήνονται σε ανεστραμμένη Θέση, δηλαδή με το χείλος βυθισμένο σε στρώμα άμμου. Σε μερικές σπάνιες περιπτώσεις κυρίως κατά τη Νεώτερη Νεολιθική, η διακόσμηση τοποθετείται μετά το ψήσιμο: πρόκειται για ένα παχύ και εύθρυπτο στρώμα κόκκινου ή λευκού χρώματος, ιδιαίτερα διαγνωστικό. s166

H παραγωγή των σκευών: τα σχήματα

Για. τη συγκέντρωση, διατήρηση. μεταφορά, μετάγγιση και κατανάλωση των ρευστών ουσιών, όπως είναι το νερό, το λάδι, οι σπόροι χρησιμοποιούνται σκεύη κατασκευασμένα από διάφορα υλικά.

Εκείνα όμως που είναι φτιαγμένα από οργανικά υλικά, όπως το ξύλο, η πικροκολοκυθιά, ο φλοιός των δέντρων, η ψάθα, το δέρμα, και τα οποία είναι πάρα πολλά, σώζονται σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, όπως στην Αnzα ένα μοναδικό αγγείο από ξύλο κέδρου.

Αντίθετα, αυτά. που είναι φτιαγμένα από ανόργανα υλικά, όπως ο λίθος και ο ψημένος πηλός, σώζονται ακόμη και σε αποσπασματική κατάσταση. πράγμα που συντελεί φυσικά στη στρέβλωση της εικόνας που έχουμε για τον εξοπλισμό των νεολιθικών πληθυσμών.

 H ποικιλία των σκευών είναι περιορισμένη: οι δυσκολίες που συνδέονται με την κατασκευή και τη χρήση περιορίζουν σχεδόν παντού την παραγωγή σε μερικούς βασικούς τύπους, όπως η φιάλη, ο Κύαθος, ο πίθος και η πρόχους.

Δεν θα πρέπει επομένως να θεωρούνται χαρακτηριστικοί,

ενώ αντίθετα η εμφάνιση σπάνιων πρωτότυπων τύπων μπορεί να έχει μεγάλη σημασία.

Γενικά, τα κλειστά σχήματα -ονομάζονται έτσι συμβατικά τα αγγεία που η διάμετρος τον στομίου είναι μικρότερη ή το πολύ ίση με τη μέγιστη διάμετρο της κοιλιάς - είναι κατάλληλα για τη μεταφορά: και τη διατήρηση των σιτηρών Και επομένως μπορούν να εξαχθούν με το περιεχόμενό τους.

ενώ τα ανοιχτά αγγεία είναι καταλληλότερα για την προετοιμασία και την κατανάλωση των τροφίμων

Στην Αρχαιότερη Νεολιθική περίοδο,

·         όπου υπάρχουν και λίθινα αγγεία, ειδικά στην ηπειρωτική Ελλάδα και τη νότια Θράκη,

·          τα κλειστά σχήματα είναι πολύ λιγότερα από τα ανοιχτά[42].

·         Τα κλειστά σχήματα είναι συνήθως πίθοι, με σχήμα ωοειδές (Κρήτη), ελλειπτικό (ηπειρωτική Ελλάδα) ή σφαιρικό (Θεσσαλία)• στη Μακεδονία και τη Θράκη, παράγουν επίσης μεγάλα σκυφοειδή αγγεία και φιάλες σχεδόν ημισφαιρικές, μερικές φορές με πόδι.

·          Τα, ανοιχτά αγγεία περιλαμβάνουν πιάτα, όπως στην Κρήτη, αλλά προπάντων φιάλες με λοξά τοιχώματα (Κρήτη, κεντρική Μακεδονία), ημισφαιρικές ή με κατατομή σε σχήμα U (ηπειρωτική Ελλάδα και κεντρική Μακεδονία).

Στη Μέση Νεολιθική περίοδο,

κλειστά αγγεία

·         το ποσοστό των κλειστών αγγείων φαίνεται πολύ μεγαλύτερο[43].

·          Πρόκειται κατ' αρχήν για πιΘοειδή αγγεία με σχήμα ωοειδές (Κρήτη), ελλειπττκό, σφαιρικό ή απιόσχημο, συχνά με πόδι (ηπειρωτική Ελλάδα).

·         παντού όμως εκτός από την Κρήτη, αντικαθίστανται σταδιακά από αμφίκυρτα και αμφικωνικά αγγέία s167 που χαρακτηρίζουν την περίοδο, ιδιαίτερα στο Β Αιγαίο  όπου συναντώνται επίσης απιόσχημες πρόχοι (Καrαnονο ΙΙΙ) Καί αμφιαπιόσχημοι πίθοι (ανατολική Μακεδονία).

ανοιχτά αγγεία

·         Στα ανοιχτά αγγεία ανήκουν επίσης φιάλες διαφόρων τύπων: πολλές από αυτές έχουν στο εξής. πόδι χαμηλό ή ψηλό και σχήμα τροπιδωτό. υπάρχουν και μεγάλου μεγέθους σκυφοειδή αγγεία.

Στη Νεώτερη Νεολιθική (εικ. 8 η-Θ και 9 ζ-η)

τα κλειστά αγγεία

·         είναι περισσότερα.

·         Παντού κατασκευάζονται πίΘοι, σχεδόν σφαιρικοί (Κρήτη), σφαιρικοί ή αμφίκυρτοι (ηπειρωτική Ελλάδα και κεντρική Μαικεδονία).

·         Στη Μακεδονία καί τη Θράκη, εκδηλώνεται πολύ έντονη προτίμηση για τα αμφικωνικά σχήματα.

·         Στις φάσεις Αγία Σοφία και Οτζάκι, συναντάται ένας ιδιόμορφος τύπος αρύταινας, άγνωστης χρήσης[44] με αυλακωτη και εγχάρακτη διακόσμηση, που επιχωριάζει στην κεντρική Ελλάδα (Κίτσος, Κεφάλα) και στη Θεσαλία (Σέσκλο).

·          Στη δυτική Βουλγαρία και στην ανατολική Σερβία, κατασκευάζουν χαρακτηριστικούς ευρύστομους κυάθους με κοίλο λαιμό και δύο κάθετες λαβές.

ανοιχτά αγγεία

·         Τα συνηθέστερα από τα ανοιχτά αγγεία είναι πάντοτε οι φιάλες, διαφόρων σχημάτων, που μπορεί να έχουν πόδι χαμηλό (Κυκλάδες) ή ψηλό (Θεσσαλία).

·         τα τροπιδωτά σχήματα είναι διαγνωστικά της φάσης Αράπη,

·         τα τετράγωνα στόμια των φάσεων Αγία Τριάδα, Οτζάκι και του «κλασικού» Διμηνίου.

·         Στην ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, τέτοια στόμια έχουν μερικές ευρύστομες φιάλες με στρογγυλεμένη κατατομή (Καrαnονο V) ή τροπιδωτή κοιλιά (Καrαnονο VΙ) Καί πάντοτε ιδιαίτερα τονισμένο χείλος.

Η διακόσμηση των αγγείων και των αντικειμένων

Παντού εκτός από την Κρήτη, οι γραπτές διακοσμήσεις, κυρίως σκοτεινόχρωμες σε ανοιχτό βάθος, είναι οι πλέον διαδεδομένες και τα σχήματα είναι συνήθως γεωμετρικά.

Στην Αρχαιότερη Νεολιθική περίοδο,

η κόσμηση στην Κρήτη

 περιλαμβάνει σχέδια εγχάρακτα, μερικές φορές γραμμικά, συχνά διάστικτα (στικτή διακόσμηση): ταινίες, τεθλασμένες γραμμές, τρίγωνα και αβακωτά σχέδια

Στην Πελοπόννησο,

η διαφορόχρωμη κεραμική φέρει

–         μερικές φορές κόκκινη γραπτή διακόσμηση με σχέδια γραμμικά (γραμμές παράλληλες, ζιγκ-ζαγκ, επάλληλες γωνίες, διαγραμμίσεις, δικτυωτά κοσμήματα) ή

–          σπανιότερα με συμπαγή κοσμήs169ματα (τρίγωνα, ρόμβοι).

Στην κεντρική Ελλάδα,

τα κοσμήματα είναι γραμμικά.

Στη Θεσσαλία  Και τη Νέα Νικομήδεια(Μακεδονία),

 οι γραπτές κοσμήσεις της φάσης Πρωτο-Σέσκλο (εικ. 9 α-β) περιλαμβάνουν σχέδια γραμμικά (παράλληλες γραμμές και επάλληλες γωνίες, ζιγκ-ζαγκ) ή συμπαγή (τρίγωνα, ρόμβοι, τετράγωνα, γλωσσίδες, κυματιστές ταινίες), σε κάθετη ή οριζόντια διάταξη.

Στην Αnza I, η γραπτή διακόσμηση αποτελείται από κάθετες γραμμές που περιβάλλονται από στιγμές και ίσως από εικονιστικές συνθέσεις, με βάση τα τρίγωνα στην Αnza ΙΙ και ΙΙΊ, η κόσμηση αποτελείται από γεωμετρικά σχέδια με βασικά στοιχεία ψευδοσπείρες καθώς και συστάδες κατακόρυφων γραμμών και ταινιών.

Στη νότια Θράκη,

υπάρχουν όχι μόνο γεωμετρικά κοσμήματα (τρίγωνα, δικτυωτά και πλεκτά σχήματα, ψευδοσπείρες) αλλά και φυτικά κοσμήματα ακόμη και ανθρωπόμορφα[45].

Στη Μέση Νεολιθική,

τα εγχάρακτα κοσμήματα των κρητικών αγγείων είναι λιγότερο συχνά διάστικτα[46] απ' ό,τι στη Αρχαιότερη Νεολιθική.

Στην Πελοπόννησο (εικ. 9 γ),

 η γραπτή κόσμηση περιλαμβάνει ομόκεντρους ρόμβους και κυρίως ταινίες και αβακωτά σχέδια που γεμίζονται με γραμμές ή με δικτυωτά συχνά σε λοξή διάταξη.

Στην κεντρική Ελλάδα,

επικρατούν τα γραμμικά κοσμήματα (εικ. 9 δ‑ε): ευθύγραμμα, ζιγκ-ζαγκ, επάλληλες γωνίες, οδοντωτά μοτίβα, τρίγωνα, ρόμβοι κυι αβακωτά σχέδια, κυματιστές γραμμές.

Στη Θεσσαλία,

 η γραπτή κόκκινη ή καστανή κόσμηση, συχνά σε κάθετη διάταξη, συνδυάζει σχέδια γραμμικά (γραμμές, ζιγκ-ζαγκ) και συμπαγή

(ταινίες, αβακωτά. βαθμιδωτά κοσμήματα:[47]. Η γραπτή λευκή κόσμηση περιλαμβάνει μόνο γραμμικά κοσμήματα.

Στη νότια Θράκη,

 η γραπτή καστανή κόσμηση περιέχει σχέδια με βάση τις γραμμές. παράλληλες, ευθύγραμμες κυματοειδείς ή σπειροειδείς[48] οι αυλακωτές διακοσμήσεις σχηματίζουν κάθετα ζιγκ-ζαγκ ή σπείρες.

Στη Βαλκανική,

η εγχάρακτη κόσμηση αποτελείται από αβακωτά και δικτυωτά κοσμήματα.

Κατά τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο

στην Κρήτη,

τα σπάνια παραδείγματα διακόσμου με πάστα ωμού χρώματος φέρουν οριζόντιες και κάθετες γραμμές η στικτή κόσμηση είναι και πάλι η πιο συνηθισμένη.

Στην Πελοπόννησο και την κεντρική Ελλάδα

–         η γραπτή λευκή κόσμηση αποτελείται από γραμμικά κοσμήματα που σχηματίζουν ταινίες στη συνέχεια,

–          η καστανή και μελανή διακόσμηση αποτελείται είτε από γραμμικά κοσμήματα (παράλληλες γραμμές, ζιγκ-ζαγκ, κυματιστές γραμμές, τρίγωνα Που φέρουν διαγραμμίσεις), είτε από συμπαγή (τρίγωνα, βαθμιδωτά σχήματα, σπείρες)

–          η στιλβωτή διακόσμηση έχει ως βασικά στοιχεία τις κάθετες γραμμές.

Στη Θεσσαλία,

οι φάσεις Τσαγγλί και Αράπη χαρακτηρίζονται από γραπτές καστα‑s170 νές διακοσμήσεις, με παράλληλες γραμμές ή ταινίες που σχηματίζουν συχνά μετόπες- στις φάσεις Αγία Τριάδα, Οτζάκι, και του «κλασικού» Διμηνίου[49], το κοσμήματα, σε χρώμα καστανό ή λευκό, είτε είναι συμπαγή, είτε εξηρημένα (σαν «αρνητικό») ή ακόμη φέρουν διαγραμμίσεις, εγγράφονται μέσα σε ζώνες ολόβαφες ή διαγραμμισμένες και υπογραμμίζονται σχηματίζουν συχνά μετόπες και περιλαμβάνουν μαιάνδρους. αβακωτά. βαθμιδωτά κοσμήματα και σπείρες.

Στα Σέρβια τα κοσμήματα είναι συχνά καμπυλόγραμμα.

Στην ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη.

 τα γραπτά κοσμήματα που εκτελούνται με γραφίτη ή μελανό χρώμα σε κόκκινο βάθος (εικ. 8 η-Θ), είναι γραμμικά αποτελούνται   από ταινίες που σχηματίζουν καμπυλόγραμμα γεωμετρικά σχήματα (τόξα, έλικες, σπειροειδή σχέδια, ελλείψεις, κύκλοι), συχνά όμως και ευθύγραμμα (τετράγωνα, τρίγωνα, ρόμβοι, αβακωτά κοσμήματα) η διάταξή τους είναι συνήθως διαγώνια και μερικές φορές το κοσμήματα προβάλλονται άβαφα στο βαμμένο φόντο.

 H εγχάραγκτη κόσμηση, που συνδυάζεται συχνά με γραφίτη, περιλαμβάνει συνήθως τα ίδια κοσμήματα[50]. οι αυλακώσεις σχηματίζουν συχνά σχήματα απλών ή συνεχών τόξων.

Μεταλλοτεχνία

 Ενώ τα αυτοφυή μέταλλα και τα. μεταλλεύματα χρησιμοποιούνται στην Εγγύς Ανατολή και στην Ανατολή. ήδη από την αρχή της Νεολιθικής εποχής,

και στη Βαλκανική από την Αρχαιότερη Νεολιθική,

στο Αιγαίο η χρήση τους δεν διαδίδεται πριν από τη Νεώτερη Νεολιθική:

με τα μεταλλεύματα κατασκευάζουν χάντρες,

 με τα αυτοφυή μέταλλα όπλα, εργαλεία και κοσμήματα.

Τα. υλικά όμως αυτά επεξεργάζεται ο άνθρωπος με τις ίδιες τεχνικές που χρησιμοποιεί για τη λιθοτεχνία και τα. Βλέπει περισσότερο ως πέτρες εύπλαστες και χρωματιστές:

δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει στο μετάλλεύμα την παρουσία του μετάλλου.

 H εμφάνιση αυτής καθεαυτής της μεταλλουργίας στη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο είναι επομένως ένα. εντελώς νέο φαινόμενο, που δεν προέρχεται από το προηγούμενο. Τότε σημειώνεται η πρώτη εκμετάλλευση ορυχείων χαλκού στη Βαλκανική[51], αφού προηγήθηκαν ορισμένες απόπειρες στη Μέση Νεολιθική περίοδο — βρέθηκαν πράγματι σκωρίες χαλκού στην Αnzα IV. Επιπλέον, στο Γυαλί, την Κεφάλα, το Μαlίq ΙΙ και τους Σιταγρούς ΙΙΙ, σκωρίες μαρτυρούν ίσως την άσκηση μεταλλουργίας χαλκού σε τοπικό επίπεδο. Αυτό αποδεικνύουν με μεγαλύτερη ασφάλεια τα πήλινα χωνευτήρια με ίχνη σκουριάς που απαντούν συχνά στη Βαλκανική και τη Μακεδονία, όπως και τα λίγα χάλκινα τάλαντα και οι σπάνιες [52]μήτρες που βρέθηκαν. Είναι, πάντως, βέβαιο ότι οι βαλκανικοί πολιτισμοί του Καrαnονο V-VΙ και της Vinčα-Plotčnik αποτελούν εστίες μεταλλουργι­κής δραστηριότητας, ενώ στην κεντρική Καί τη νότια Ελλάδα, η μεταλ­λουργία φαίνεται να έχει δευτερεύουσα σημασία.

Η Ενδυμασία και η κόσμηση

Εκτός από μερικά αποτυπώματα υφασμάτων, η αμφίεση μαρτυρείται μόνο από τις περόνες.

1.       Συχνά οστέινες και

2.       μερικές φορές — από τη Νεώτερη Νεολιθικιή — χάλκινες,

διαθέτουν πάντοτε μια οξεία απόληξη και ένα κυλινδρικό στέλεχος.

Στις χάλκινες περόνες,

·         η κεφαλή είτε είναι πεπλατυ­σμένη

·         είτε, όπως στη Βαλκανική, σχηματίζεται από ένα μονό ή διπλό τύλιγμα του ίδιου τοu σύρματος του στελέχους.

·         Η κόσμηση έλκει τόσο τα παιδιά όσο και τους ενήλικες, συμπεριλαμ­βανομένων και των ανδρών.

Εκτός από τα χρυσά διαδήματα, που εμφανίζο­νται μόνο στη Βάρνα κατά τη Νεώτερη Νεολιθική, η αγάπη για τα κοσμήματα μαρτυρείται από τα βραχιόλια. τα περιδέραια και τα περίαπτα.

Τα βραχιόλια

a)      από οστρεο spondylus ή σπανιότερα από κτένια  φορίουνται πάνω από τον αγκώνα

b)      Καί είναι διαγνωστικά της περιόδου: στην Αρχαίο­τερη Νεολιθική είναι ακόμη πολύ σπάνια. ενώ πληθαίνουν στη Μέση και τη Νεώτερη Νεολιθική από τη Θεσσαλία ώς τη Βαλκανική, ιδιαίτερα γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα. και μέχρι την κεντρική Ευρώπη.

c)       Βραχιόλια και κρίκοι από χαλκό ή από χρυσό απαντούν επίσης κυρίως στη Βαλκανική κατα τη Νεώτερη Νεολιθική περίοδο.

Τα περιδέραια

a)      είναι κυρίως από χάντρες, σφαιρικές κυλινδρικές, λίθινες (από στεατίτη, σαρδόνυχα, μαλαχίτη), χάλκινες, χρυσές ή οστέινες. Μπορεί να είναι επίσης από διάτρητα κοχύλια, ή από δόντια ζώου.

Τα περίαπτα

a)      έχουν συνήθως απλό και μαλλον γεωμετρικό σχήμα.

b)      Τα λίθινα φέρουν μια οπή ανάρτησης και έχουν ορθογώνιο ή δισκοειδές σχήμα.

c)       Τα χάλκινα ή χρυσά περιδέραια αποτελούνται συχνά από επίπεδους κρίκους, αλλά στη Βάρνα αντιπροσω­πεύονται και άλλοι πολλοί τύποι χρυσών στολιδιών, που χρησίμευαν πιθανώς στη διακόσμηση ενδυμάτων.

d)      Μερικά περίαπτα, λίθινα συνήθως, είναι ζωόμορφα: παριστάνουν τετράποδα (αρκούδα, βόδι) και κυρίως βατράχους.

e)      "Αλλα, τέλος, είναι ανθρωπόμορφα. 'Ολα αυτά διαφέρουν ελάχι­στα από τα ειδώλια. διακρίνονται ωστόσο, από μια οπή, χαρακιά ή αυλάκωση που επιτρέπει την ανάρτησή τους. Τα οστέινα, που είναι συνη­θισμένα στη βόρεια Βαλκανική κατά τη Νεώτερη Νεολιθική, παρουσιά­ζουν μερικές εγχάρακτες λεπτομέρειες.

f)       Τέλος, ορισμένα παριστάνουν ένα χέρι, ένα πόδι ή ένα φαλλό Καί θυμίζουν αφιερώματα.

S1723. Οι ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ

H παρουσία στη Θεσσαλία (Πευκάκια), κατά τη Νεώτερη Νεολιθική, αγγείων παρόμοιων με αυτά που συναντώνται την ίδια περίοδο στην ανατολική Μακεδονία, προϋποθέτει χωρίς αμφιβολία κάποια μορφή διακίνησης των αντικειμένων:

δεν είναι γνωστό. ωστόσο, αν αφορά τα ίδια τα σκεύη ή το περιεχόμενό τους. και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, πρόκειται απλώς για ομοιότητες που δεν αποδεικνύουν ρητά την ύπαρξη ανταλλαγών.

Στις περιπτώσεις που έγινε δυνατό να αποδειχτεί η διακίνηση βασικών ορυκτών προϊόντων, όπως ο οψιανός της Μήλου, ο μηχανισμός της διαμετακόμισης παραμένει άγνωστος:

·         μπορεί ο οψιανός να αποτελούσε αντικείμενο ανταλλαγής, αλλά.

·         μπορεί και να τον προμηθεύονταν κατευθείαν από το νησί.

Αντίθετα, μια αλυσίδα ανταλλαγών είναι πιο πιθανή, όταν πρόκειται για βραχιόλια και κρίκους από όστρεο spondylus, αφού σε μερικές περιπτώσεις, τα όστρεα που χρησιμοποιούνται στη Βαλκανική προέρχονται από το Αιγαίο και όχι από τη Μαύρη Θάλασσα: σ' αυτήν την περίπτωση, η διακίνηση και η ανταλλαγή τεκμηριώνονται.

 Οσον αφορά τις τεχνικές,

 οι παλαιότερες ανάγονται στην Παλαιολιθική ή τη Μεσολιθική εποχή.

Αυτές που σχετίζονται με

ü      την τεκτονική,

ü      την καλλιέργεια,

ü      τον πηλό, και

ü       μερικές από τις τεχνικές του ξύλου

 εμφανίζονται το αργότερο στην αρχή της Νεολιθικής εποχής.

Εκείνες της κεραμικής εμφανίζονται την ίδια περίοδο ή λίγο αργότερα,

ενώ η μεταλλοτεχνία δεν ασκείται πριν από τη Νεώτερη Νεολιθική. Δεν υπάρχει επομένως, από αυτή την άποψη. καμιά ξεχωριστη φάση σε όλη τη διάρκεια της Νεολιθικής εποχής και η εξέλιξη φαίνεται να πραγματοποιείται ανεξάρτητα και μεμονωμένα για κάθε τομέα.

 Από την άλλη πλευρά, το επίπεδο ανάπτυξης στις αιγαιακές και βαλκανικές περιοχές είναι ανάλογο με αυτό που επιτεύχθηκε την ίδια. περίοδο στη Μεσοποταμία και την Αίγυπτο. Εδώ όμως οι καινοτομίες πραγματοποιούνται πολύ αργότερα και σε πιο περιορισμένη κλίμακα: τυπικό παράδειγμα αποτελούν τα σύνθετα οικοδομήματα, που συναντώνται αργότερα στην Κρήτη και σε μικρότερο αριθμό απ' ό,τι στην Εγγύς Ανατολή.

Κατά κάποιο τρόπο, θα μπορούσαν οι περιοχές αυτές να Θεωρηθούν ως το περιθώριο των μεγάλων ανατολικών πολιτισμών. Πρέπει να τονιστεί, τέλος, ότι ανάλογα. με τις τεχνικές και τις περιοχές που εξετάζονται, το Αιγαίο και η Βαλκανική ανήκουν σε διαφορετικές πολιτιστικές περιφέρειες.

 "Οσον αφορά την τεκτονική, ορισμένες περιοχές συνδέονται με την Εγγύς Ανατολή, άλλες με την Ευρώπη. "

Οσον αφορά την υφαντική όμως, όλες συνδέονται με την Ευρώπη[53]. Σε τοπικό s173 επίπεδο, ωστόσο, τον κανόνα αποτελούν οι συνυπάρξεις και όχι οι αποκλεισμοί.

 'Εχει κανείς την αίσθηση, λοιπόν, ότι το καθένα από τα τεχνικά χαρακτηριστικά έχει τη δική του ιστορία και εξελίσσεται λίγο πολύ αυτόνομα.

Από την άλλη πλευρά, ο πολιτισμός είναι ενιαίος από την Εγγύς Ανατολή μέχρι τη Βαλκανική και την Ευρώπη: η κατοικία, ο τρόπος διαβίωσης, οι ταφικές συνήθειες και τα έθιμα, οι ίδιες οι προτιμήσεις παρουσιάζουν σε γενικές γραμμές βασικές ομοιότητες.

Στα υλικά επιτεύγματα όμως, κυριαρχεί ακόμη περισσότερο απ' ό,τι στον τομέα των τεχνικών η ποικιλία και η συνύπαρξη: από τη μορφή των χωριών μέχρι τους τύπους των τάφων, από τους διακοσμητικούς ρυθμούς μέχρι τα ειδώλια και τα κοσμήματα, οι διαφορές είναι μεγάλες και εμφανίζονται συχνά στις ίδιες περιοχές. Τα επιτεύγματα αυτά χαρακτηρίζονται, τέλος, από την αυτονομία τους:

·         οι ταφικές συνήθειες είναι ανεξάρτητες από τους τύπους των τάφων,

·         τα διακοσμητικά συστήματα δεν έχουν την ίδια κατανομή με αυτή των τύπων των αγγείων και

·          οι αλλαγές δεν συμπίπτουν ούτε μεταξύ τους ούτε με τις χρονολογικές διαιρέσεις.

 Μέσα σε όλ' αυτά όμως, τίποτε δεν φαίνεται να προοιωνίζει την τομή που θα επέλθει στην αρχή της Εποχής του Χαλκού.

---

[1] Ρεικίων ρείκια=

[2] =

[3] =

[4] (βλ. σελ. 384)

[5] (βλ. σελ. 352)

[6] (βλ. σελ. 384)

[7] (ΕΙΚ. 4)

[8] =

[9] =

[10] =     π.χ. βραχιὀλια κολιες κτλ 

[11] 1. Η φυσική ανθρωπολογία, ωστόσο, δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να το αποδείξει: η έννοια των ανθρώπινων τύπων, που χρησιμοποιήθηκε για καιρό σ' αυτό τον τομέα, έχασε  κάθε σημασία, λόγω των τελευταίων προόδων στο χώρο της βιολογίας, και ειδικότερα της γενετικής των πληθυσμών: βλ., για παράδειγμα, RumF J., De ία bίologie ίτ !α  ιι1αιre, Παρίσι (1976), σελ. 375-418.

[12] 2. Δεν πρέπει να συγχέεται με την κεραμική της ΠΕ ΙΙ που φέρει το ίδιο όνομα: βλ. Σελ178

[13] 3. Πρόκειται εδώ για διακοσμήσεις που επιτυγχάνονται με την τεχνική της στίλβωσης Οι στιλβωτές ζώνες ξεχωρίζουν με τη στιλπνή και σκούρα τους επιφάνεια πάνω στο αλαμπές και πιο ανοιχτόχρωμο βάθος του αγγείου.

[14] εικ. 9 στ

[15] =αυτος που εχει στιγματα ποικίλος παρδαλός

[16] (εικ. 8 Θ)

[17] Συνηθως πρόκειται για χωριά με αραιή διάταξη που καταλβανουν έκταση   80-100 στρεμμάτων

 Τα Βασιλικά, στην κεντρική Μακεδονία,  φαίνεται ότι καταλαμβάνουν ωστόσο  μια

έκταση περίπου 300 στρεμμάτων

[18] =

[19] =

[20] εικ. 6 α

[21] εικ. 6 β

[22] πιθανό να μην πρόκειται για έναν πραγματικό τύπο, αλλά

[23] Το ίδιο ισχύει και 7ια τ-η χρονολόγησ-η του ([4861, σελ . 559).

[24] s145

[25] =

[26] S147

[27] (6. Στη Ρουμανία, αντίθετα, γνωρίζουμε στην ίδια περίοδο πραγματικά νεκροταψεία b Κέρνικα Κερναβοντα.)

[28] (εικ. 7 α)

[29]s149

[30] Μήπως

[31] ; Δεν αποκλείεται

[32] πού Είναι πλέον ολοένα και πιο αντιληπτό ότι η κατάσταση αυτή έχει τις ρίζες της στην Παλαιολιθική: ΤΣSΤΑΑΤ Α., Les chasseurs-cueίlleurs, ου Γorigine des irιegalites, Παρίσι (1982), passim

[33] (εικ. 7 γ)

[34] όχι εξαιτίας της αδέξιας κατασκευής αλλά

[35] όχι μόνο όπως πίστευαν στην αρχή, αλλά

[36] στη βόρεια Θράκη

[37] E;inai amig;i metalla????

[38] (εικ. 8 γ)

[39] (βλ. σελ. 200)

[40] (βλ. σελ. 130)

[41] (βλ. σελ. 291)

[42] (εικ. 8 δ-ε και 9 α-β)

[43] (εικ. 8 στ και 9 γ-στ)

[44] Συχνά της αποδίδεται Θρησκευτική χρήση, χωρίς όμως να υπάρξει. απόδειξη.

[45] (εικ. 8 δ-ε)

[46] Γεματος στίγματα

[47] εικ. 9 στ-ζ)

[48] (εικ. 8 στ)

[49] (εικ. 9 ζ-η)

[50] (εικ. 8 ζ)

[51] (βλ. σελ. 160)

[52] S171

[53] Από τότεβ ήμασταν ΅Ευρωπιιοι πολιτες